Không có đứa trẻ nào sinh ra đã luôn sợ hãi. Không ai vừa chào đời đã biết lo lắng quá mức, né tránh ánh nhìn người khác hay run rẩy chỉ vì làm sai một điều nhỏ. Phần lớn những đứa trẻ hay sợ hãi đều đã sống quá lâu trong một môi trường thiếu an toàn về cảm xúc mà chính người lớn đôi khi cũng không nhận ra.
Có những đứa trẻ rất sợ bị la. Có những đứa trẻ luôn xin lỗi dù mình không sai. Có em chỉ cần nghe tiếng người lớn lớn giọng đã giật mình, im lặng hoặc bật khóc. Nhiều cha mẹ nghĩ đó là do con yếu đuối, nhạy cảm hoặc thiếu tự tin. Nhưng thật ra, phía sau nỗi sợ ấy thường là một hệ thần kinh đã quen sống trong trạng thái phòng vệ.
Và điều đau lòng là nơi khiến con thiếu an toàn nhiều nhất đôi khi lại chính là gia đình.
Gia đình đáng lẽ phải là nơi an toàn nhất của trẻ
Một đứa trẻ chỉ thật sự phát triển khỏe mạnh khi con cảm thấy mình được yêu thương vô điều kiện, được phép sai, được lắng nghe và được bảo vệ về cảm xúc.
Nhưng trong rất nhiều gia đình, trẻ lại lớn lên cùng:
- Những lời quát mắng kéo dài.
- Áp lực phải ngoan, phải giỏi.
- Sự so sánh liên tục.
- Những câu nói làm tổn thương mà người lớn cho là bình thường.
- Cảm giác phải cố gắng để được công nhận.
Ban đầu, trẻ chỉ sợ bị phạt. Nhưng dần dần, con bắt đầu sợ làm người khác thất vọng. Sợ nói ra cảm xúc thật. Sợ thể hiện bản thân. Sợ mình không đủ tốt để được yêu thương.
Khi một đứa trẻ không còn cảm thấy an toàn trong chính ngôi nhà của mình, não bộ sẽ tự chuyển sang chế độ sinh tồn.
Trẻ hay sợ hãi thường đang sống trong trạng thái cảnh giác liên tục
Nhiều cha mẹ không hiểu vì sao con lúc nào cũng lo lắng, nhút nhát hoặc dễ hoảng sợ. Nhưng thực tế, trẻ sống trong môi trường căng thẳng sẽ luôn phải quan sát sắc mặt, âm thanh và phản ứng của người lớn để tự bảo vệ bản thân.
Con bắt đầu:
- Nhạy cảm quá mức với lời nói.
- Lo xa về những điều chưa xảy ra.
- Dễ nghĩ mình có lỗi.
- Luôn sợ bị đánh giá.
- Khó thư giãn thật sự.
Chỉ một tiếng thở dài của mẹ, con cũng nghĩ mình làm sai.
Chỉ một ánh mắt nghiêm của cha, con đã thấy bất an.
Chỉ cần bị nhắc nhở nhẹ, con cũng tự trách bản thân rất lâu.
Đó không phải vì con “nghĩ nhiều”, mà vì hệ thần kinh của trẻ đã quen với việc phải đề phòng cảm xúc của người lớn.
Những câu nói tưởng vô hại lại có thể làm trẻ tổn thương rất sâu
Nhiều cha mẹ yêu con nhưng vô tình dùng những lời nói khiến trẻ lớn lên cùng mặc cảm và lo âu.
Ví dụ như:
- “Con làm gì cũng chậm.”
- “Sao con không được như người ta?”
- “Có vậy cũng khóc.”
- “Đừng làm bố mẹ thất vọng.”
- “Im đi, có gì đâu mà sợ.”
Người lớn có thể quên rất nhanh những câu nói ấy. Nhưng với trẻ, đó lại là những thông điệp âm thầm ăn sâu vào nhận thức:
- “Mình không đủ tốt.”
- “Mình không được phép yếu đuối.”
- “Mình chỉ được yêu khi làm đúng.”
- “Cảm xúc của mình không quan trọng.”
Và rồi, trẻ học cách giấu cảm xúc để tồn tại.
Có những đứa trẻ rất ngoan nhưng bên trong đầy lo âu
Không phải trẻ lo âu nào cũng biểu hiện bằng chống đối hay khóc lóc. Nhiều em trở nên cực kỳ ngoan ngoãn, hiểu chuyện và im lặng.
Con luôn cố gắng:
- Không làm phiền người khác.
- Không gây rắc rối.
- Làm mọi thứ thật hoàn hảo.
- Đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ.
Nhìn bên ngoài, đó là một đứa trẻ ngoan. Nhưng bên trong, con luôn căng thẳng vì sợ mắc lỗi và sợ mất đi tình yêu thương.
Rất nhiều trẻ lớn lên với niềm tin rằng: “Nếu mình không tốt, sẽ không ai yêu mình nữa.”
Đây là một trong những gốc rễ lớn nhất của lo âu ở trẻ em hiện nay.
Trẻ càng nhạy cảm càng dễ bị tổn thương bởi môi trường gia đình
Có những đứa trẻ vốn sở hữu khả năng cảm nhận cảm xúc rất mạnh. Con dễ đồng cảm, dễ suy nghĩ sâu và dễ hấp thụ năng lượng xung quanh.
Nếu lớn lên trong môi trường an toàn, trẻ sẽ phát triển thành người tinh tế và giàu cảm xúc tích cực. Nhưng nếu thường xuyên sống trong áp lực, cãi vã hoặc kiểm soát, sự nhạy cảm ấy sẽ biến thành lo âu.
Trẻ bắt đầu:
- Tưởng tượng ra điều xấu nhất.
- Tự làm mình sợ hãi.
- Ám ảnh việc phải hoàn hảo.
- Luôn suy nghĩ quá nhiều.
Nhiều cha mẹ trách con yếu đuối nhưng thật ra điều con thiếu chưa bao giờ là mạnh mẽ. Điều con thiếu là cảm giác được an toàn khi là chính mình.
Một đứa trẻ thiếu an toàn sẽ rất khó hạnh phúc
Khi não bộ luôn trong trạng thái cảnh giác, trẻ không thể thật sự thư giãn để học tập, vui chơi hay tận hưởng cuộc sống.
Con có thể:
- Học nhưng không tập trung.
- Chơi mà không thấy vui.
- Khó ngủ.
- Dễ mệt mỏi.
- Hay đau đầu, đau bụng do căng thẳng.
- Sợ giao tiếp hoặc sợ mắc lỗi.
Nhiều trẻ còn lớn lên với xu hướng:
- Tự phán xét bản thân.
- Khó tin tưởng người khác.
- Luôn cần sự công nhận.
- Sợ bị từ chối trong các mối quan hệ.
Những tổn thương thiếu an toàn thời thơ ấu nếu không được chữa lành sẽ theo trẻ đến tận khi trưởng thành.
Điều trẻ cần nhất không phải là bị kiểm soát, mà là được thấu hiểu
Nhiều cha mẹ cố sửa hành vi của con nhưng lại quên nhìn vào cảm xúc phía sau hành vi ấy.
Một đứa trẻ hay sợ hãi không cần thêm áp lực. Con không cần nghe:
- “Mạnh mẽ lên.”
- “Đừng nghĩ nhiều.”
- “Có gì đâu mà sợ.”
Điều con cần là:
- Một người chịu lắng nghe.
- Một nơi con được phép sai.
- Một ánh nhìn không khiến con hoảng loạn.
- Một gia đình giúp con cảm thấy mình luôn được yêu thương.
Khi trẻ cảm thấy an toàn, não bộ mới dần thoát khỏi trạng thái phòng vệ. Và chỉ khi đó, con mới có thể tự tin phát triển đúng với bản chất thật của mình.
Chữa lành cho trẻ bắt đầu từ sự thay đổi của cha mẹ
Không có cha mẹ nào muốn làm con tổn thương. Nhưng rất nhiều người đang lặp lại cách nuôi dạy mà họ từng trải qua. Có người lớn lên trong quát mắng nên nghĩ đó là cách dạy con trưởng thành. Có người từng thiếu yêu thương nên vô thức đặt quá nhiều kỳ vọng lên con cái.
Nhưng một đứa trẻ không cần cha mẹ hoàn hảo. Con chỉ cần cha mẹ đủ hiểu để không biến gia đình thành nơi khiến con phải sợ hãi. Bởi cuối cùng, điều giúp trẻ chữa lành không phải là những lời dạy thật nhiều, mà là cảm giác: “Dù con có thế nào, gia đình vẫn là nơi an toàn nhất để con quay về.”