Có những lời khen tưởng như vô hại nhưng lại âm thầm đẩy một đứa trẻ ra xa con đường phát triển lành mạnh.
“Con tôi rất năng động.”
“Con thông minh lắm, chỉ là không thích học thôi.”
“Thằng bé cá tính mạnh, không chịu khuất phục ai.”
“Con sáng tạo nên mới không thích những thứ khuôn mẫu.”
Rất nhiều cha mẹ đã từng tự hào khi nói về con như vậy. Nhưng điều đáng buồn là trong không ít trường hợp, những gì được gọi là “năng khiếu”, “cá tính” hay “điểm mạnh đặc biệt” lại chính là những dấu hiệu sớm của rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) đang bị bỏ qua.
Sai lầm nguy hiểm nhất không phải là cha mẹ không yêu thương con. Sai lầm nguy hiểm nhất là cha mẹ đặt cho triệu chứng bệnh một cái tên thật đẹp, để rồi đánh mất cơ hội vàng giúp con thay đổi cuộc đời.
Khi cha mẹ nhầm triệu chứng thành tài năng
ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng chú ý, kiểm soát hành vi, điều chỉnh cảm xúc và chức năng điều hành của não bộ.
Tuy nhiên, vì nhiều biểu hiện ban đầu khá giống với những đặc điểm tích cực nên cha mẹ rất dễ hiểu lầm.
Một đứa trẻ chạy nhảy liên tục được xem là năng động.
Một đứa trẻ nói nhiều được cho là hoạt ngôn.
Một đứa trẻ thích thử mọi thứ được cho là sáng tạo.
Một đứa trẻ phản ứng mạnh được xem là cá tính.
Nhưng thực tế không phải mọi sự năng động đều là điểm mạnh, cũng không phải mọi khác biệt đều là năng khiếu.
Điều nguy hiểm là khi cha mẹ liên tục khen ngợi những hành vi xuất phát từ ADHD, trẻ sẽ không nhận được sự hỗ trợ cần thiết. Theo thời gian, những khó khăn nhỏ ban đầu có thể phát triển thành các vấn đề nghiêm trọng về học tập, hành vi, cảm xúc và các mối quan hệ xã hội.
Giai đoạn mầm non: Khi sự hiếu động không còn là đáng yêu
Ở độ tuổi từ 2 đến 5 tuổi, nhiều trẻ ADHD thường chạy nhảy liên tục, leo trèo không ngừng, khó ngồi yên, thường xuyên chen ngang người khác hoặc mất tập trung trong các hoạt động học tập.
Không ít cha mẹ cảm thấy tự hào vì con quá lanh lợi. Họ tin rằng con có tố chất thể thao, con dạn dĩ, mạnh dạn giao tiếp và vượt trội hơn bạn bè.
Nhưng phía sau sự “lanh lợi” ấy có thể là một hệ thần kinh đang gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành vi và duy trì sự chú ý. Khi những biểu hiện này không được nhận diện đúng, trẻ dễ chậm phát triển các kỹ năng nền tảng như ngôn ngữ, tư duy, khả năng chờ đợi, kỹ năng lắng nghe và khả năng học tập sau này.
Nhiều cha mẹ chỉ thực sự lo lắng khi con vào lớp Một và không thể ngồi học như các bạn cùng trang lứa. Lúc đó, khoảng thời gian vàng để can thiệp sớm đã bị bỏ lỡ.
Tiểu học: Khi sự thông minh không đủ để bù đắp cho mất kiểm soát
Bước vào giai đoạn tiểu học, các biểu hiện ADHD thường rõ ràng hơn.
Trẻ có thể trả lời trước khi giáo viên hỏi xong, làm bài rất nhanh nhưng sai nhiều, hay quên đồ dùng học tập, thường xuyên mất tập trung và khó hoàn thành nhiệm vụ. Nhiều phụ huynh vẫn tiếp tục trấn an bản thân bằng những câu quen thuộc:
“Con tôi rất thông minh.”
“Con hiểu bài rất nhanh.”
“Con chỉ lười thôi.”
“Con không thích những thứ nhàm chán.”
Nhưng trí thông minh không thể thay thế cho khả năng kiểm soát hành vi.
Một đứa trẻ có IQ tốt nhưng không thể tập trung, không biết kiên trì và không hoàn thành nhiệm vụ vẫn sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong học tập.
Theo thời gian, trẻ bắt đầu nhận những lời phê bình từ giáo viên, bị so sánh với bạn bè và dần hình thành cảm giác thất bại. Điều đau lòng là nhiều trẻ ADHD không thiếu năng lực. Các em chỉ thiếu những hỗ trợ phù hợp để phát huy năng lực đó.
THCS: Khi “cá tính mạnh” có thể trở thành chống đối
Tuổi thiếu niên là giai đoạn ADHD bắt đầu ảnh hưởng mạnh đến cảm xúc và hành vi xã hội.
Trẻ thường thích cảm giác mới lạ, dễ chán những hoạt động lặp đi lặp lại, hay tranh cãi với người lớn và có xu hướng tìm kiếm những nhóm bạn sôi nổi hoặc nổi loạn.
Cha mẹ thường gọi đó là:
“Con có chính kiến.”
“Con độc lập.”
“Con thích khám phá.”
“Con không thích bị áp đặt.”
Một phần trong những nhận định đó có thể đúng. Tuy nhiên, nếu đi kèm với mất kiểm soát cảm xúc, hành vi bốc đồng và xung động mạnh thì đây không còn là cá tính đơn thuần.
Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ ADHD không được hỗ trợ đúng cách có nguy cơ cao phát triển rối loạn chống đối (ODD), gặp khó khăn trong các mối quan hệ gia đình và dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường bạn bè tiêu cực.
Khi đó, vấn đề không còn là chuyện học tập nữa. Nó bắt đầu ảnh hưởng đến toàn bộ cuộc sống của trẻ.
THPT: Khi lời khen sai biến thành cái giá quá đắt
Ở tuổi trung học phổ thông, những hậu quả tích tụ từ nhiều năm trước thường bắt đầu bộc lộ rõ.
Nhiều thanh thiếu niên ADHD có xu hướng hành động theo cảm xúc, thích cảm giác mạnh, thiếu kế hoạch dài hạn và gặp khó khăn trong việc kiểm soát bản thân.
Một số phụ huynh vẫn tiếp tục nhìn nhận đó là sự khác biệt đáng tự hào.
Họ cho rằng con sáng tạo. Con dám nghĩ khác. Con sống tự do. Con không thích đi theo lối mòn.
Nhưng nếu sự tự do ấy đi kèm với mất kiểm soát, hậu quả có thể rất nghiêm trọng. Nguy cơ nghiện game, lệ thuộc mạng xã hội, sử dụng chất kích thích, trầm cảm, lo âu hoặc các rối loạn tâm thần khác đều có thể xuất hiện.
Không ít thanh thiếu niên mang trong mình cảm giác thất bại kéo dài, dù từ nhỏ luôn được nghe rằng mình “đặc biệt” và “rất thông minh”.
Sự thật là trẻ không cần những lời khen đẹp đẽ để che giấu khó khăn. Điều trẻ cần là được hiểu đúng.
Làm sao phân biệt năng khiếu thật sự và triệu chứng ADHD?
Đây là câu hỏi mà mọi phụ huynh nên tự đặt ra trước khi đánh giá con.
Năng khiếu luôn tạo ra kết quả
Một đứa trẻ có năng khiếu thường duy trì được sự tập trung trong lĩnh vực yêu thích.
Trẻ luyện tập, tiến bộ dần theo thời gian và tạo ra những thành quả cụ thể.
Ngược lại, trẻ ADHD thường hứng thú rất nhanh nhưng cũng bỏ cuộc rất nhanh.
Các hoạt động liên tục thay đổi và hiếm khi được duy trì đủ lâu để tạo ra kết quả thực sự.
Năng khiếu có khả năng kiểm soát
Trẻ có năng khiếu vận động vẫn có thể dừng lại khi được nhắc nhở.
Trẻ biết điều chỉnh hành vi theo môi trường.
Trong khi đó, ADHD khiến trẻ gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành động của mình, bất kể đang ở lớp học, nơi công cộng hay trong gia đình.
Năng khiếu đi kèm khả năng tương tác
Một đứa trẻ giao tiếp tốt sẽ biết lắng nghe, chờ lượt nói và phản hồi phù hợp.
Ngược lại, trẻ ADHD thường ngắt lời, nói chen, trả lời vội vàng hoặc khó duy trì cuộc trò chuyện có tổ chức.
Năng khiếu tạo ra sự phát triển bền vững
Điểm mạnh thật sự giúp trẻ ngày càng trưởng thành hơn.
Kỹ năng được cải thiện.
Kiến thức được mở rộng.
Sự tự tin được xây dựng trên năng lực thực tế.
Trong khi đó, triệu chứng ADHD nếu không được hỗ trợ thường chỉ để lại sự mệt mỏi, xung đột, thất bại học tập và những tổn thương tâm lý kéo dài.
Điều con cần không phải là những lời khen sai
Nhiều cha mẹ gắn nhãn tích cực cho triệu chứng ADHD vì tình yêu.
Họ không muốn con bị xem là có vấn đề. Họ sợ cảm giác phải đối diện với một chẩn đoán. Họ hy vọng con rồi sẽ tự lớn và thay đổi. Đó là tâm lý rất dễ hiểu.
Nhưng tình yêu chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng sự hiểu biết. Một lời khen sai hôm nay có thể khiến cha mẹ bỏ qua cơ hội giúp con trong nhiều năm sau đó. Ngược lại, việc nhận diện đúng không phải để dán nhãn con hay khiến con trở nên yếu kém.
Đó là bước đầu tiên để trẻ được hỗ trợ đúng cách, phát huy điểm mạnh thật sự và giảm thiểu những khó khăn do ADHD gây ra.
Thông điệp dành cho cha mẹ
Nếu một hành vi mang lại kết quả tích cực, có mục đích rõ ràng, được duy trì ổn định và nằm trong khả năng kiểm soát của trẻ, đó có thể là năng khiếu.
Nhưng nếu hành vi đó bốc đồng, thiếu kiểm soát, gây ảnh hưởng đến học tập, các mối quan hệ và sự phát triển lâu dài, rất có thể đó là triệu chứng cần được quan tâm.
Đừng vì yêu con mà vô tình bỏ qua những tín hiệu quan trọng.
Đừng vì sợ hãi mà phủ nhận những khó khăn con đang đối mặt.
Và đừng để những lời khen đẹp đẽ hôm nay trở thành cái giá mà con phải trả bằng cả tuổi thơ, sự tự tin và tương lai của mình.
Hiểu đúng không làm tổn thương con. Hiểu sai mới là điều khiến con tổn thương lâu dài nhất.