Không có cha mẹ nào sinh con ra lại mong con phải đối mặt với khó khăn nhiều hơn những đứa trẻ khác. Đặc biệt với những gia đình có con tự kỷ, tăng động giảm chú ý, chậm phát triển ngôn ngữ hay các dạng rối loạn phát triển khác, cảm giác xót xa thường đi kèm với hành trình nuôi dạy mỗi ngày.
Nhìn con vật lộn với những việc tưởng như đơn giản, nhiều cha mẹ không đành lòng. Khi con mất quá nhiều thời gian để mặc quần áo, cha mẹ mặc giúp. Khi con khóc vì không làm được, cha mẹ làm thay. Khi con phản ứng mạnh vì bị yêu cầu thực hiện trách nhiệm, cha mẹ nhượng bộ để tránh căng thẳng.
Tất cả đều bắt đầu từ tình thương. Nhưng đáng tiếc, không phải mọi hình thức yêu thương đều giúp trẻ trưởng thành.
Trong thực hành can thiệp trẻ đặc biệt, một trong những nguyên nhân khiến quá trình phục hồi bị chậm lại không nằm hoàn toàn ở mức độ rối loạn mà nằm ở sự hình thành cơ chế lệ thuộc kéo dài do môi trường nuôi dạy quá bao bọc.
Nói cách khác, nhiều đứa trẻ không chỉ khó khăn vì vấn đề phát triển thần kinh ban đầu, mà còn khó khăn vì chưa từng được trao cơ hội để tự đứng vững.
Cơ chế lệ thuộc được hình thành như thế nào?
Não bộ con người luôn vận hành theo nguyên tắc tiết kiệm năng lượng. Khi một đứa trẻ nhận ra rằng chỉ cần khóc, phản kháng, trì hoãn hoặc tỏ ra bất lực là sẽ có người xuất hiện để giải quyết thay, não bộ sẽ ghi nhận đây là con đường dễ dàng nhất.
Theo thời gian, trẻ không còn học cách vượt qua khó khăn nữa mà học cách tìm người xử lý khó khăn thay mình.
Đây chính là nền tảng của cơ chế lệ thuộc. Ban đầu, cha mẹ chỉ muốn giúp con đỡ vất vả. Nhưng nếu sự hỗ trợ kéo dài quá mức, trẻ dần mất cơ hội hình thành những kỹ năng cốt lõi như:
- Tự phục vụ.
- Tự giải quyết vấn đề.
- Kiểm soát cảm xúc.
- Chịu trách nhiệm với hành vi của bản thân.
- Kiên trì khi gặp thử thách.
Điều đáng lo là cơ chế này diễn ra rất âm thầm.
Nó không xuất hiện trong một ngày. Nó được xây dựng từ hàng nghìn lần người lớn vô tình làm thay những việc trẻ hoàn toàn có khả năng học để tự làm.
Điều trẻ đặc biệt cần không phải là thương hại
Nhiều cha mẹ sợ con tổn thương nên cố gắng làm cho cuộc sống của con dễ dàng hơn. Nhưng cuộc sống thật ngoài kia không vận hành theo nguyên tắc đó. Nhà trường có thể hỗ trợ. Gia đình có thể bao bọc.
Nhưng xã hội không thể điều chỉnh mọi thứ để phù hợp với từng khó khăn riêng của mỗi người. Sớm hay muộn, trẻ cũng phải đối diện với những yêu cầu cơ bản của cuộc sống:
Tự chăm sóc bản thân.
Tự hoàn thành công việc.
Tự kiểm soát cảm xúc.
Tự xây dựng các mối quan hệ.
Tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Nếu ngay từ nhỏ trẻ không được rèn luyện những năng lực này, khi trưởng thành trẻ sẽ gặp khó khăn lớn hơn rất nhiều so với chính rối loạn ban đầu.
Đó là lý do tại sao mục tiêu quan trọng nhất của giáo dục đặc biệt không phải là làm cho cuộc sống của trẻ dễ dàng hơn, mà là giúp trẻ có đủ năng lực để sống trong một thế giới vốn không dễ dàng.
Sai lầm phổ biến nhất: Đồng nhất thấu hiểu với nuông chiều
Nhiều cha mẹ nghĩ rằng mình đang thấu hiểu con. Nhưng thực tế lại là đang nuông chiều con.
Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau:
Thấu hiểu là biết con gặp khó khăn ở đâu để điều chỉnh cách hướng dẫn phù hợp hơn.
Nuông chiều là giảm yêu cầu, hạ trách nhiệm hoặc làm thay những việc con hoàn toàn có thể học được.
Một đứa trẻ tự kỷ có thể cần thêm thời gian để học tự mặc quần áo. Một đứa trẻ tăng động có thể cần chia nhiệm vụ thành nhiều bước nhỏ. Một đứa trẻ chậm phát triển ngôn ngữ có thể cần hỗ trợ bằng hình ảnh hoặc minh họa trực quan.
Đó là thấu hiểu.
Nhưng nếu vì thấy con làm chậm mà mặc giúp, thấy con khó chịu mà bỏ qua nhiệm vụ, thấy con phản ứng mạnh mà ngừng yêu cầu trách nhiệm, đó không còn là thấu hiểu nữa.
Đó là nuông chiều. Và nuông chiều chính là môi trường lý tưởng để sự lệ thuộc phát triển.
Nhiều vấn đề hành vi thực chất là sản phẩm của sự giải cứu quá mức
Trong thực tế can thiệp, không ít trẻ ban đầu chỉ có khó khăn mức độ nhẹ nhưng sau nhiều năm lại xuất hiện thêm các vấn đề như:
- Từ chối nhiệm vụ.
- Thiếu động lực cố gắng.
- Dễ bỏ cuộc.
- Phụ thuộc cảm xúc.
- Chống đối khi bị yêu cầu.
- Không chấp nhận thất bại.
Nhiều người cho rằng đây là biểu hiện của rối loạn. Nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Có những trường hợp, phần khó khăn sinh học ban đầu không quá nghiêm trọng. Điều khiến trẻ suy giảm khả năng thích nghi lại chính là môi trường nuôi dạy luôn giải cứu trẻ khỏi mọi khó chịu.
Khi chưa kịp thất vọng đã được dỗ.
Khi chưa kịp cố gắng đã được giúp.
Khi chưa kịp chịu trách nhiệm đã được xử lý thay.
Não bộ trẻ sẽ không học được khả năng chịu đựng khó khăn.
Và đây mới là điều khiến quá trình trưởng thành bị đình trệ.
Chuẩn sống không nên giảm, chỉ nên thay đổi cách tiếp cận
Một nguyên tắc quan trọng trong giáo dục trẻ đặc biệt là:
Đừng hạ thấp chuẩn sống. Hãy điều chỉnh con đường đi đến chuẩn đó.
Trẻ vẫn cần học tự phục vụ.
Trẻ vẫn cần học chờ đợi.
Trẻ vẫn cần học hoàn thành nhiệm vụ.
Trẻ vẫn cần học chịu trách nhiệm.
Điều khác biệt chỉ nằm ở chỗ:
Con có thể học chậm hơn.
Con có thể cần nhiều lần thực hành hơn.
Con có thể cần sự hỗ trợ từng bước.
Con có thể cần thời gian dài hơn để đạt được kết quả.
Nhưng mục tiêu cuối cùng không thay đổi.
Nếu chuẩn sống bị hạ thấp quá mức, trẻ sẽ mất động lực phát triển.
Ngược lại, khi chuẩn sống được duy trì một cách phù hợp, não bộ sẽ liên tục được kích hoạt để học hỏi, thích nghi và trưởng thành.
Mỗi lần cha mẹ không làm thay là một lần con mạnh lên
Nhiều cha mẹ nghĩ rằng tiến bộ chỉ xuất hiện khi con học được một kỹ năng lớn. Thực tế không phải vậy. Tiến bộ được xây dựng từ những điều rất nhỏ.
Tự cất đôi dép.
Tự mặc chiếc áo.
Tự dọn đồ chơi.
Tự chờ đến lượt.
Tự hoàn thành một việc dù mất nhiều thời gian.
Những kỹ năng tưởng chừng đơn giản ấy lại là nền tảng của tính tự lập. Quan trọng hơn, mỗi lần trẻ vượt qua một thử thách bằng chính nỗ lực của mình, não bộ sẽ ghi nhận một thông điệp vô cùng giá trị:
“Mình làm được.”
Chính cảm giác năng lực này mới là thứ giúp trẻ phát triển sự tự tin thật sự. Không phải lời khen. Không phải sự bảo bọc. Mà là trải nghiệm thành công sau nỗ lực.
Cha mẹ không cần hoàn hảo, chỉ cần đủ kiên trì
Nuôi dạy một đứa trẻ đặc biệt là hành trình rất dài. Sẽ có những ngày con tiến bộ rõ rệt. Nhưng cũng sẽ có những ngày con dậm chân tại chỗ.
Sẽ có những lúc cha mẹ muốn bỏ cuộc. Sẽ có những lúc cha mẹ tự hỏi liệu những cố gắng của mình có ý nghĩa hay không.
Đó là cảm xúc hoàn toàn tự nhiên. Điều quan trọng là đừng để sự mệt mỏi khiến chúng ta vô tình tước đi cơ hội trưởng thành của con. Con không cần cha mẹ hoàn hảo. Con cần cha mẹ đủ kiên trì để tiếp tục tin vào khả năng phát triển của con. Tiếp tục giữ những nguyên tắc đúng. Tiếp tục trao cho con cơ hội tự làm. Tiếp tục ở bên khi con gặp khó khăn nhưng không sống thay cuộc đời của con.
Tình yêu đúng là trao cho con năng lực sống
Một ngày nào đó, cha mẹ sẽ không thể đi cùng con trên mọi chặng đường. Điều quý giá nhất cha mẹ có thể để lại không phải là sự bảo bọc. Mà là năng lực để con tự bước tiếp.
Không phải một cuộc đời không có khó khăn. Mà là khả năng vượt qua khó khăn.
Không phải cảm giác luôn được cứu giúp. Mà là niềm tin rằng bản thân có thể đứng dậy sau mỗi lần vấp ngã.
Nếu hôm nay con mất thêm 30 phút để tự mặc áo, hãy kiên nhẫn chờ.
Nếu hôm nay con làm sai, hãy cho con cơ hội sửa.
Nếu hôm nay con thất bại, hãy ở lại đồng hành thay vì làm thay.
Bởi mỗi lần cha mẹ kiên nhẫn đứng phía sau thay vì bước lên phía trước làm hộ, con đang học được một bài học quan trọng nhất của cuộc đời: “Mình có khả năng tự sống.”
Và đó mới chính là món quà lớn nhất mà tình yêu có thể trao cho một đứa trẻ đặc biệt.