Nhiều cha mẹ từng đau lòng khi nhìn con trở nên nhạy cảm quá mức. Chỉ một lời góp ý nhẹ cũng khiến con bật khóc. Một thất bại nhỏ cũng làm con suy sụp nhiều ngày. Có những đứa trẻ luôn lo lắng, sợ hãi, né tránh đám đông, sợ bị đánh giá hoặc liên tục hỏi đi hỏi lại để tìm kiếm sự bảo đảm.
Không ít người lớn cho rằng đó là sự yếu đuối, thiếu bản lĩnh hoặc do con được nuông chiều quá mức. Nhưng sự thật thường hoàn toàn ngược lại.
Con không thiếu cảm xúc. Con đang bị quá tải bởi cảm xúc. Con không vô tâm. Con đang mang trong mình quá nhiều cảm xúc mà chưa biết cách xử lý.
Đằng sau những biểu hiện lo âu, cáu gắt, thu mình hay bùng nổ cảm xúc thường là một thế giới nội tâm đang bị mắc kẹt. Một thế giới mà trẻ không biết diễn đạt bằng lời nên chỉ có thể gửi tín hiệu thông qua hành vi.
Đó là lúc cha mẹ cần nhìn sâu hơn vào gốc rễ thay vì chỉ tập trung sửa những biểu hiện bên ngoài.
Khi cảm xúc không được chảy, chúng sẽ bị kẹt lại
Con người sinh ra đã có đầy đủ các cung bậc cảm xúc như vui, buồn, sợ hãi, tức giận, thất vọng, lo lắng và tổn thương. Cảm xúc vốn không xấu.
Chúng giống như dòng nước cần được lưu thông tự nhiên. Nhưng khi trẻ liên tục nhận được những thông điệp như:
- “Có gì đâu mà khóc.”
- “Con phải mạnh mẽ lên.”
- “Đừng buồn nữa.”
- “Con nghĩ nhiều quá.”
- “Chuyện nhỏ thôi mà.”
Trẻ sẽ dần học cách kìm nén những gì mình đang cảm nhận.
Ban đầu là cố gắng không khóc. Sau đó là cố gắng không nói. Rồi cuối cùng là không còn biết chính xác mình đang cảm thấy điều gì. Cảm xúc không biến mất khi bị đè nén. Chúng chỉ chuyển vào bên trong và tích tụ theo thời gian.
Một đứa trẻ mang quá nhiều cảm xúc bị dồn nén sẽ giống như một chiếc bình chứa đã đầy nước. Chỉ cần một tác động rất nhỏ cũng có thể khiến mọi thứ tràn ra ngoài bằng nước mắt, cơn giận dữ hoặc sự hoảng loạn.
Đó không phải là trẻ “quá nhạy cảm”. Đó là hậu quả của cảm xúc bị kẹt quá lâu.
Nỗi lo âu của trẻ thường bắt đầu từ cách trẻ hiểu về thế giới
Điều đáng chú ý là đa số trẻ lo âu không gặp vấn đề về trí thông minh.
Ngược lại, nhiều em có khả năng quan sát tốt, suy nghĩ sâu sắc và nhận biết rất nhanh những thay đổi trong môi trường.
Vấn đề nằm ở cách trẻ diễn giải những gì đang xảy ra.
Một tiếng thở dài của mẹ có thể được hiểu thành: “Mẹ đang thất vọng về mình.”
Một lần cô giáo nhắc nhở có thể trở thành: “Mình là học sinh tệ nhất lớp.”
Một lần bị bạn từ chối chơi cùng có thể biến thành: “Không ai thích mình cả.”
Khi những diễn giải sai lệch này lặp đi lặp lại, não bộ dần xây dựng niềm tin rằng thế giới là nơi đầy nguy hiểm và bản thân luôn có nguy cơ bị từ chối. Trẻ bắt đầu cảnh giác với mọi thứ.
Luôn đề phòng. Luôn suy nghĩ về những tình huống xấu nhất. Luôn chuẩn bị cho thất bại ngay cả khi nó chưa xảy ra.
Đó chính là nền tảng của lo âu kéo dài.
Vì vậy, điều trẻ cần không phải là những câu nói như “Đừng lo nữa” mà là sự đồng hành để học cách nhìn nhận sự việc đúng với thực tế hơn.
Đứa trẻ lo âu thường mang trong mình ba nỗi sợ lớn
Sợ mình không đủ tốt
Nhiều trẻ lớn lên trong môi trường mà tình yêu vô tình được gắn với thành tích.
Khi đạt điểm cao, trẻ được khen. Khi làm đúng, trẻ được công nhận. Khi mắc lỗi, trẻ bị chỉ trích hoặc so sánh.
Theo thời gian, trẻ hình thành niềm tin: “Giá trị của mình phụ thuộc vào việc mình làm tốt đến đâu.”
Từ đó xuất hiện áp lực phải hoàn hảo.
Mọi sai sót đều trở thành mối đe dọa.
Mọi thất bại đều bị xem như bằng chứng cho sự kém cỏi.
Sợ bị từ chối
Đây là nỗi sợ rất phổ biến ở những trẻ nhạy cảm.
Trẻ liên tục quan sát thái độ của người khác.
Chỉ cần một ánh mắt lạnh nhạt hoặc một câu nói vô tình cũng đủ khiến trẻ suy nghĩ nhiều ngày.
Trẻ cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người nhưng lại đánh mất nhu cầu thật của bản thân.
Sợ làm người khác thất vọng
Nhiều trẻ trở nên ngoan quá mức không phải vì hạnh phúc mà vì sợ.
Sợ cha mẹ buồn.
Sợ thầy cô thất vọng.
Sợ bị trách móc.
Sợ làm phiền người khác.
Đây là những đứa trẻ thường mang cảm giác tội lỗi rất lớn dù bản thân không làm gì sai.
Cảm xúc bị kẹt lâu ngày sẽ định hình tính cách
Không ai sinh ra đã là một người cầu toàn, khép kín hay kiểm soát. Những đặc điểm này thường được hình thành như một cơ chế tự bảo vệ.
Một đứa trẻ thường xuyên bị chê trách sẽ trở nên cầu toàn.
Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thiếu an toàn sẽ muốn kiểm soát mọi thứ.
Một đứa trẻ từng nhiều lần bị tổn thương sẽ chọn cách thu mình.
Nhìn từ bên ngoài, cha mẹ chỉ thấy hành vi. Nhưng nhìn sâu hơn, đó là những chiến lược sinh tồn mà trẻ tạo ra để bảo vệ bản thân khỏi đau đớn.
Điều đáng tiếc là nhiều người lớn lại tiếp tục cố sửa hành vi mà bỏ qua nguyên nhân. Khi đó, nỗi đau của trẻ càng bị chôn sâu hơn.
Những đứa trẻ nhạy cảm thường sở hữu những năng lực đặc biệt
Có một sự thật ít được nhắc đến. Rất nhiều trẻ lo âu lại là những đứa trẻ có tiềm năng cảm xúc vượt trội.
Các em thường:
- Quan sát tinh tế.
- Đồng cảm mạnh mẽ.
- Có trí tưởng tượng phong phú.
- Có khả năng suy ngẫm sâu sắc.
- Nhạy bén với cảm xúc của người khác.
Đây vốn là những năng lực quý giá. Tuy nhiên, khi không được hướng dẫn đúng cách, chúng dễ trở thành nguồn gốc của đau khổ.
Khả năng tưởng tượng biến thành dự đoán thảm họa.
Khả năng đồng cảm biến thành hấp thụ cảm xúc tiêu cực.
Khả năng phân tích biến thành suy nghĩ quá mức.
Điều cần làm không phải là làm trẻ bớt nhạy cảm. Mà là giúp trẻ sử dụng sự nhạy cảm ấy theo hướng lành mạnh. Bởi sự nhạy cảm được dẫn dắt đúng cách có thể trở thành trí tuệ cảm xúc vượt trội trong tương lai.
Có thể con đang mang những cảm xúc mà gia đình chưa từng gọi tên
Trong quá trình đồng hành cùng trẻ gặp khó khăn về cảm xúc, điều thường thấy là cha mẹ chỉ chú ý đến hành vi.
Cha mẹ muốn con hết khóc.
Muốn con bớt lo.
Muốn con tự tin hơn.
Nhưng ít khi tự hỏi: “Điều gì đang xảy ra bên trong con?”
Đôi khi đứa trẻ không cần được sửa.
Điều con cần là được hiểu.
Con cần một người đủ bình tĩnh để lắng nghe nỗi sợ mà con chưa biết diễn đạt.
Con cần một người đủ kiên nhẫn để giúp con gọi tên những cảm xúc đang hỗn loạn bên trong.
Con cần một nơi an toàn để được buồn, được sợ, được thất vọng mà không bị phán xét.
Và nơi đó nên bắt đầu từ gia đình.
Muốn giúp con thoát khỏi lo âu, cha mẹ cũng cần chữa lành chính mình
Nhiều nỗi lo của trẻ thực chất được học từ môi trường.
Nếu cha mẹ thường xuyên căng thẳng, sợ hãi, kiểm soát hoặc phản ứng quá mức với khó khăn, trẻ sẽ hấp thụ những trạng thái đó như một cách sống bình thường.
Trẻ không học bằng lời dạy.
Trẻ học bằng cách quan sát.
Bởi vậy, hành trình giúp con vượt qua cảm xúc bị kẹt không chỉ là hành trình thay đổi trẻ.
Đó còn là hành trình cha mẹ học lại cách sống an toàn hơn với cảm xúc của chính mình.
Học cách chấp nhận sai sót.
Học cách yêu thương không điều kiện.
Học cách lắng nghe thay vì phán xét.
Học cách đồng hành thay vì kiểm soát.
Khi người lớn thay đổi, môi trường cảm xúc của trẻ cũng thay đổi theo.
Con không thiếu cảm xúc – con đang chết chìm trong cảm xúc.
Phía sau những cơn cáu gắt, những lần thu mình, những đêm mất ngủ hay những nỗi lo không tên thường không phải là một đứa trẻ “có vấn đề”, mà là một tâm hồn đang cố gắng chống chọi với những cảm xúc quá lớn so với khả năng xử lý của mình.
Nhiều khi điều con cần không phải là những lời khuyên, những bài học hay những yêu cầu phải mạnh mẽ hơn. Điều con cần là một người đủ bình tĩnh để lắng nghe, đủ thấu hiểu để nhìn thấy nỗi sợ ẩn sau hành vi, và đủ yêu thương để cho con biết rằng mình không phải chiến đấu một mình.
Bởi cảm xúc không cần bị loại bỏ. Cảm xúc cần được hiểu.
Lo âu không phải lúc nào cũng là bệnh lý. Đôi khi đó là tiếng nói của một đứa trẻ đang cố gắng cầu cứu theo cách duy nhất mà con biết.
Khi cha mẹ bắt đầu thay đổi góc nhìn, ngừng chỉ tập trung vào hành vi và học cách nhìn vào thế giới nội tâm của con, quá trình chữa lành mới thực sự được bắt đầu.
Và khi những cảm xúc bị kẹt được gọi tên, được đón nhận và được phép chảy qua một cách an toàn, đứa trẻ sẽ dần tìm lại sự bình yên bên trong mình.
Đó cũng là lúc con không còn phải sống trong chế độ sinh tồn, mà có thể sống đúng với tuổi thơ của mình – được vui, được sai, được buồn, được yêu thương và được lớn lên trong cảm giác an toàn.