Góc nhìn chữa lành và tái định nghĩa “yêu thương đúng”
Có một kiểu yêu thương rất phổ biến trong hành trình làm cha mẹ: muốn dọn sạch mọi chướng ngại trên con đường của con.
Chúng ta vội vàng buộc lại dây giày trước khi con kịp loay hoay. Chúng ta gọi điện xin lỗi thay con khi con làm sai. Chúng ta giải quyết mâu thuẫn với bạn bè thay con. Chúng ta thức trắng đêm làm giúp bài tập vì sợ con bị điểm kém. Chúng ta cố gắng che chắn để con không phải thất vọng, không phải buồn bã, không phải nếm trải cảm giác thất bại.
Nhiều cha mẹ gọi đó là yêu thương.
Nhưng đôi khi, chính tình yêu ấy lại khiến đứa trẻ mất đi cơ hội quan trọng nhất để trưởng thành: học cách đối diện với khó khăn bằng chính năng lực của mình.
Yêu con không phải là cứu con khỏi mọi khó khăn. Yêu con là ở bên để con biết rằng, dù cuộc đời có khó khăn đến đâu, con vẫn có đủ khả năng để vượt qua.
Vì sao cha mẹ luôn muốn “cứu” con?
Nếu nhìn sâu hơn, phần lớn những phản ứng bảo bọc quá mức không xuất phát từ việc cha mẹ không hiểu con, mà xuất phát từ những vết thương chưa được chữa lành bên trong chính người lớn.
Có những cha mẹ từng lớn lên trong thiếu thốn, từng bị bỏ mặc, từng không có ai nâng đỡ khi gặp biến cố. Vì vậy, họ tự hứa rằng con mình sẽ không bao giờ phải chịu những điều tương tự.
Có những cha mẹ từng bị chỉ trích nặng nề mỗi khi mắc lỗi. Khi thấy con thất bại, họ lập tức lao vào giải cứu vì sợ con đau như mình ngày trước.
Có những cha mẹ mang trong mình nỗi lo thường trực: “Nếu con khổ, nghĩa là mình làm cha mẹ chưa đủ tốt.”
Thế nhưng, sự thật là khó khăn không phải dấu hiệu của việc nuôi dạy thất bại. Khó khăn là một phần tất yếu của quá trình trưởng thành.
Điều quan trọng không phải là con có gặp thử thách hay không, mà là con học được điều gì khi đi qua những thử thách ấy.
Trẻ không lớn lên bằng sự hoàn hảo, mà bằng trải nghiệm
Tâm lý học phát triển cho thấy khả năng thích nghi, giải quyết vấn đề và phục hồi sau thất bại không phải là phẩm chất bẩm sinh. Đó là những kỹ năng được hình thành thông qua trải nghiệm thực tế.
Một đứa trẻ chỉ biết đến cảm giác được giải cứu sẽ rất khó học được:
- Cách chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.
- Cách đối diện với cảm xúc tiêu cực.
- Cách tìm kiếm giải pháp khi gặp vấn đề.
- Cách chấp nhận rằng không phải mọi thứ đều diễn ra như mong muốn.
- Cách tin tưởng vào năng lực bản thân.
Ngược lại, những đứa trẻ được phép trải nghiệm thất vọng trong mức độ phù hợp sẽ phát triển khả năng phục hồi tâm lý tốt hơn. Các em hiểu rằng khó khăn không đáng sợ đến mức phải né tránh bằng mọi giá.
Các em học được một bài học quý giá: “Mình có thể làm được, kể cả khi mọi chuyện không dễ dàng.”
Yêu thương đúng không phải là bỏ mặc
Khi nói đến việc để con đối diện với khó khăn, nhiều cha mẹ lo lắng rằng điều đó đồng nghĩa với sự lạnh lùng hoặc thiếu quan tâm. Hoàn toàn không phải vậy.
Có một khoảng cách rất lớn giữa “bỏ mặc” và “đồng hành”. Bỏ mặc là để con một mình xoay xở trong khi người lớn thờ ơ. Đồng hành là hiện diện, lắng nghe và hỗ trợ vừa đủ để con tự bước tiếp.
Ví dụ:
Con quên mang bài tập đến lớp. Thay vì lập tức chạy đến trường giao giúp, cha mẹ có thể cùng con suy nghĩ: “Lần này con sẽ chịu hậu quả như thế nào? Lần sau con cần làm gì để tránh lặp lại?”
Con bị mâu thuẫn với bạn. Thay vì gọi điện giải quyết thay, cha mẹ có thể hỏi: “Con nghĩ mình muốn nói gì với bạn? Mẹ có thể tập cùng con không?”
Con làm sai. Thay vì trách mắng hoặc sửa chữa tất cả, cha mẹ có thể giúp con nhìn nhận sai lầm như một cơ hội học hỏi.
Yêu thương đúng không lấy mất cơ hội trưởng thành của con. Yêu thương đúng trao cho con niềm tin rằng con có thể học được từ những va vấp.
Điều trẻ cần không phải một cuộc đời dễ dàng
Nhiều nghiên cứu về khả năng phục hồi tâm lý (resilience) chỉ ra rằng trẻ em không cần một cuộc sống hoàn toàn không có nghịch cảnh để phát triển khỏe mạnh.
Điều trẻ cần là ít nhất một người lớn ổn định về mặt cảm xúc, tin tưởng vào năng lực của trẻ và luôn là nơi an toàn để trẻ quay về.
Nơi an toàn ấy không nói: “Để mẹ làm hết cho.”
Mà nói:
“Mẹ biết chuyện này khó.”
“Mẹ biết con đang buồn.”
“Mẹ tin con có thể tìm ra cách.”
“Nếu cần, mẹ sẽ ở đây hỗ trợ.”
Thông điệp cuối cùng trẻ nhận được không phải là: “Con yếu đuối nên cần được cứu.” Mà là: “Con mạnh mẽ hơn con nghĩ.”
Khi cha mẹ chữa lành chính mình
Nhiều người lớn nhận ra rằng mỗi lần nhìn thấy con vật lộn, cảm giác hoảng loạn bên trong họ lớn hơn chính vấn đề của đứa trẻ.
Con khóc vì bị điểm kém. Nhưng cha mẹ lại thấy mình thất bại.
Con bị bạn từ chối. Nhưng cha mẹ cảm thấy như chính mình bị tổn thương.
Con loay hoay học kỹ năng mới. Nhưng cha mẹ sốt ruột, bất an và muốn kiểm soát.
Đó là lúc cần đặt ra câu hỏi: “Mình đang phản ứng vì nhu cầu của con, hay vì nỗi sợ của chính mình?”
Chữa lành không phải trở thành cha mẹ hoàn hảo. Chữa lành là nhận diện những tổn thương cũ đang ảnh hưởng đến cách mình yêu con.
Là học cách điều chỉnh cảm xúc trước khi hành động. Là chấp nhận rằng mình không thể kiểm soát tất cả những điều xảy ra với con. Là đủ can đảm để đứng bên cạnh thay vì bước lên phía trước làm thay.
Đặc biệt với những đứa trẻ có khó khăn phát triển
Đối với trẻ chậm nói, trẻ tăng động giảm chú ý, trẻ có khó khăn học tập hoặc gặp thách thức trong phát triển cảm xúc – xã hội, cha mẹ thường có xu hướng bảo vệ nhiều hơn vì sợ con chịu thiệt thòi.
Đó là một phản ứng rất dễ hiểu. Tuy nhiên, bảo vệ không đồng nghĩa với việc tước đi cơ hội luyện tập kỹ năng sống. Những đứa trẻ này càng cần được trải nghiệm thành công từng bước nhỏ:
- Tự cất đồ dùng của mình.
- Tự nói lời xin lỗi khi mắc lỗi.
- Tự đưa ra lựa chọn phù hợp với độ tuổi.
- Tự hoàn thành những nhiệm vụ vừa sức.
- Tự giải quyết những mâu thuẫn đơn giản dưới sự hướng dẫn của người lớn.
Mỗi lần được làm thay, trẻ mất đi một cơ hội phát triển tính tự lập. Mỗi lần được tin tưởng, trẻ lại tích lũy thêm một chút tự tin.
Sức mạnh của cộng đồng chữa lành
Có rất nhiều cha mẹ đang âm thầm mang cảm giác tội lỗi.
Họ tự trách mình quá nghiêm khắc. Rồi lại tự trách mình quá mềm lòng.
Họ lo sợ mình làm chưa đủ. Rồi lại kiệt sức vì cố gắng quá nhiều.
Nếu bạn cũng đang ở trong hành trình ấy, hãy nhớ rằng bạn không đơn độc.
Trong những nhóm cha mẹ cùng chia sẻ, người ta thường nhận ra một sự thật rất nhân văn: không ai biết cách làm cha mẹ hoàn hảo ngay từ đầu. Chúng ta đều đang học.
Chúng ta học cách lắng nghe nhiều hơn. Học cách sửa sai khi cần. Học cách phân biệt giữa yêu thương và kiểm soát. Học cách tin vào khả năng của con. Và học cách dịu dàng hơn với chính bản thân mình.
Bởi một người lớn được chữa lành sẽ nuôi dưỡng nên những đứa trẻ biết yêu thương chính mình.
Tái định nghĩa yêu thương đúng
Yêu thương không phải là biến cuộc đời con thành một con đường bằng phẳng.
Yêu thương là dạy con cách đứng dậy sau khi vấp ngã.
Yêu thương không phải là loại bỏ mọi thất vọng.
Yêu thương là giúp con hiểu rằng thất vọng không định nghĩa giá trị của bản thân.
Yêu thương không phải là làm thay tất cả.
Yêu thương là trao cơ hội để con được thử, được sai và được trưởng thành.
Và đôi khi, điều khó nhất của việc làm cha mẹ không phải là hy sinh. Mà là đủ tin tưởng để lùi lại một bước. Để con tự bước về phía cuộc đời bằng đôi chân của mình.
Nếu hôm nay bạn đang lo lắng vì thấy con gặp khó khăn, hãy tự nhắc mình rằng: mục tiêu của việc nuôi dạy không phải là tạo ra một đứa trẻ chưa từng vấp ngã, mà là nuôi dưỡng một con người biết cách đứng dậy sau những lần vấp ngã ấy.
Đó có lẽ mới là hình thức sâu sắc nhất của yêu thương đúng.
Bởi yêu con không phải cứu con khỏi mọi khó khăn. Yêu con là giúp con tin rằng: dù có khó khăn, con vẫn đủ mạnh mẽ để đi tiếp.