Có những cha mẹ khi nghe người khác nói con mình có dấu hiệu tăng động giảm chú ý (ADHD) đã lập tức phản ứng: “Con tôi chỉ hiếu động thôi”, “Cháu thông minh nên mới không chịu ngồi yên”, “Con có nhiều năng lượng, sau này biết đâu lại thành người tài”, hoặc “Trẻ con mà, lớn lên sẽ tự hết”.
Không phải những lời ấy xuất phát từ sự vô tâm. Ngược lại, rất nhiều khi đó là cách cha mẹ tự bảo vệ mình trước một điều quá khó chấp nhận.
Bởi chẳng cha mẹ nào muốn nghe rằng con mình đang gặp một rối loạn phát triển thần kinh. Chẳng ai muốn con bị gắn nhãn, bị nhìn khác đi hay phải bước vào một hành trình đánh giá, hỗ trợ và đồng hành lâu dài. Vì thương con, cha mẹ muốn nhìn thấy những điều tốt đẹp ở con. Và điều đó hoàn toàn đáng trân trọng.
Nhưng yêu con không có nghĩa là phải phủ nhận những khó khăn thật sự của con.
Đôi khi, cách yêu thương đúng nhất không phải là nói “con không có vấn đề gì”, mà là đủ bình tĩnh để nhìn thẳng vào điều con đang gặp phải, hiểu đúng bản chất của ADHD và tìm cách giúp con phát huy điểm mạnh mà không bị những khó khăn của rối loạn cản trở.
Khi cha mẹ biến ADHD thành “năng khiếu” của con
Một đứa trẻ ADHD có thể rất sáng tạo, nhiều năng lượng, tò mò, nhanh nhạy, có khả năng khám phá tốt hoặc đặc biệt hứng thú với một số lĩnh vực. Một số trẻ có khả năng tập trung rất lâu vào điều mình yêu thích nhưng lại cực kỳ khó duy trì chú ý với những nhiệm vụ đơn điệu hoặc không hấp dẫn.
Những đặc điểm đó có thể trở thành thế mạnh nếu được định hướng phù hợp.
Nhưng vấn đề bắt đầu khi cha mẹ lấy chính những điểm mạnh ấy để phủ nhận khó khăn của con.
Con không ngồi yên được → “Con có quá nhiều năng lượng.”
Con thường xuyên quên đồ → “Con chỉ không quan tâm những chuyện nhỏ.”
Con khó hoàn thành bài → “Con thông minh nên không thích làm những việc nhàm chán.”
Con chen ngang khi người khác nói → “Con thẳng tính, nghĩ gì nói đó.”
Con thường xuyên hành động trước khi suy nghĩ → “Con cá tính mạnh.”
Con không duy trì được sự tập trung trong những nhiệm vụ cần thiết → “Con chỉ chưa tìm thấy thứ mình thích.”
Những cách diễn giải này có thể khiến cha mẹ cảm thấy nhẹ lòng trong một thời gian. Nhưng chúng không giúp con giải quyết khó khăn.
Điểm mạnh của trẻ không thể thay thế cho việc hiểu và hỗ trợ những điểm yếu đang cản trở cuộc sống của trẻ.
Một đứa trẻ có thể rất thông minh nhưng vẫn gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc tổ chức công việc. Một đứa trẻ sáng tạo có thể vẫn không biết kiểm soát xung động. Một đứa trẻ có trí nhớ tốt trong lĩnh vực yêu thích vẫn có thể quên nhiệm vụ, đồ dùng hoặc lịch trình hằng ngày.
ADHD không được xác định chỉ bởi việc trẻ “hiếu động” hay “thông minh”. Đây là một rối loạn phát triển thần kinh liên quan đến sự chú ý, kiểm soát xung động và điều hành hành vi, với mức độ ảnh hưởng khác nhau ở từng trẻ.
Vì vậy, điều cha mẹ cần nhìn không chỉ là “Con có gì đặc biệt?”, mà còn phải hỏi: “Khó khăn nào đang khiến con không thể sử dụng tốt những khả năng mà mình có?”
Một đứa trẻ có điểm mạnh vẫn có thể cần được hỗ trợ
Đây là điều rất dễ bị bỏ qua.
Cha mẹ thường nghĩ rằng nếu con học giỏi, nói chuyện tốt, có khả năng đặc biệt hoặc có thành tích ở một lĩnh vực nào đó thì con không thể gặp khó khăn đáng kể.
Nhưng năng lực và khả năng điều hành bản thân không phải lúc nào cũng phát triển đồng đều.
Một trẻ có thể giải một bài toán rất nhanh nhưng mất cả buổi sáng để chuẩn bị sách vở.
Có thể nhớ rất nhiều thông tin về chủ đề yêu thích nhưng lại quên lời dặn vừa được cha mẹ nói.
Có thể nói chuyện rất nhiều nhưng khó chờ người khác nói xong.
Có thể bắt đầu rất nhiều việc nhưng hoàn thành rất ít việc.
Có thể hiểu điều gì là đúng nhưng vẫn hành động sai trong khoảnh khắc cảm xúc hoặc xung động quá mạnh.
Đây chính là lý do ADHD đôi khi bị bỏ sót ở những trẻ có năng lực nhận thức tốt.
Vấn đề không nhất thiết nằm ở việc con không biết, mà có thể nằm ở việc con chưa luôn làm được điều mình biết vào đúng thời điểm, trong đúng hoàn cảnh.
Hiểu được sự khác biệt này giúp cha mẹ giảm bớt những câu trách móc như “Con biết rồi mà sao vẫn làm?” và thay bằng câu hỏi chuyên môn hơn: “Điều gì đang khiến con khó thực hiện điều mình đã biết?”
Đừng dùng “con thông minh” để giải thích cho mọi hành vi
“Con thông minh nên chán học.”
“Con giỏi quá nên không thích làm theo người khác.”
“Con có tư duy khác biệt nên mới như vậy.”
Những câu nói này đôi khi xuất hiện với ý định bảo vệ con khỏi những đánh giá tiêu cực.
Nhưng nếu sử dụng chúng để giải thích tất cả hành vi, cha mẹ có thể bỏ qua nhu cầu thực sự của trẻ.
Một đứa trẻ không hoàn thành nhiệm vụ không nhất thiết vì lười.
Một đứa trẻ liên tục mất tập trung không nhất thiết vì thiếu ý chí.
Một đứa trẻ phản ứng mạnh không nhất thiết vì cố tình chống đối.
Với trẻ ADHD, khó khăn về chú ý, kiểm soát xung động, quản lý thời gian, lập kế hoạch, khởi động nhiệm vụ, chuyển đổi hoạt động hoặc điều hòa cảm xúc có thể khiến những việc tưởng như rất đơn giản trở nên khó khăn hơn.
Khi người lớn chỉ nhìn thấy hành vi và quy nó thành “hư”, trẻ dễ bị trách mắng. Nhưng nếu chỉ nhìn thấy điểm mạnh và gọi tất cả khó khăn là “năng khiếu”, trẻ lại có thể không nhận được sự hỗ trợ cần thiết.
Cả hai cách nhìn đều chưa đủ. Điều trẻ cần là được nhìn nhận một cách toàn diện.
Cha mẹ không cần xấu hổ khi con có ADHD
Một trong những nguyên nhân khiến cha mẹ phủ nhận ADHD là cảm giác tội lỗi.
“Tại sao con mình lại như vậy?”
“Có phải do mình dạy con chưa tốt?”
“Có phải mình chiều con quá?”
“Người khác sẽ nghĩ gì về gia đình mình?”
“Có phải con sẽ bị ảnh hưởng cả đời?”
Những câu hỏi ấy có thể khiến cha mẹ rơi vào trạng thái vừa lo lắng vừa phòng thủ. Và khi đó, việc phủ nhận trở thành một cơ chế tự bảo vệ.
Nhưng ADHD không phải là bằng chứng cho thấy cha mẹ thất bại.
Con có ADHD không có nghĩa cha mẹ là những người nuôi dạy con kém.
Và việc tìm kiếm đánh giá chuyên môn không phải là “gắn nhãn cho con”.
Ngược lại, hiểu đúng vấn đề có thể giúp gia đình ngừng trách móc và bắt đầu hỗ trợ con đúng cách.
Chữa lành cho cha mẹ đôi khi bắt đầu từ việc thôi tự trách mình. Cha mẹ không cần phải tìm một người để đổ lỗi. Điều cần thiết hơn là tìm hiểu con đang gặp khó khăn ở đâu, mức độ ảnh hưởng thế nào và con cần môi trường hỗ trợ ra sao.
Đừng chỉ tìm cách làm con “ngoan” hơn
Khi trẻ ADHD có hành vi khó kiểm soát, mong muốn đầu tiên của nhiều gia đình là làm cho con ngồi yên, nghe lời và giảm hành vi gây phiền.
Nhưng mục tiêu hỗ trợ trẻ không nên chỉ dừng ở việc làm cho con “ngoan”.
Một đứa trẻ có thể ngồi yên trong một khoảng thời gian nhưng vẫn không biết cách tổ chức nhiệm vụ.
Có thể không chạy nhảy nhưng vẫn không biết quản lý thời gian.
Có thể ngừng chen ngang nhưng vẫn khó nhận biết cảm xúc của người khác.
Có thể hoàn thành bài khi có người đứng cạnh nhưng vẫn không thể tự bắt đầu khi không có người nhắc.
Vì vậy, giáo dục trẻ ADHD cần hướng đến năng lực tự quản lý, chứ không chỉ kiểm soát hành vi bên ngoài.
Cha mẹ có thể từng bước giúp con phát triển khả năng duy trì chú ý, ghi nhớ và tổ chức thông tin, kiểm soát xung động, nhận biết cảm xúc, lập kế hoạch, quản lý thời gian, giải quyết vấn đề và diễn đạt nhu cầu của mình.
Đó mới là những năng lực giúp con đi xa hơn khi lớn lên.
Phát huy điểm mạnh của con nhưng đừng bỏ quên khó khăn
Điều này rất quan trọng: không phủ nhận ADHD không có nghĩa là chỉ nhìn thấy khuyết điểm của con.
Ngược lại, cha mẹ cần nhìn cả hai phía.
Con có thể nhiều năng lượng → hãy tìm cách chuyển năng lượng đó vào hoạt động phù hợp.
Con có khả năng sáng tạo → hãy tạo không gian để con khám phá và tạo ra sản phẩm.
Con có hứng thú sâu với một lĩnh vực → có thể sử dụng sở thích đó làm cầu nối để tăng động lực học tập.
Con có khả năng tư duy linh hoạt → hãy giúp con học cách biến khả năng ấy thành kỹ năng giải quyết vấn đề.
Nhưng song song với đó, con vẫn cần học cách hoàn thành nhiệm vụ, quản lý thời gian, kiểm soát xung động và chịu trách nhiệm phù hợp.
Điểm mạnh cần được phát huy. Khó khăn cần được hỗ trợ. Không bên nào nên bị phủ nhận.
Đó mới là cách nhìn toàn diện về một đứa trẻ ADHD.
Khi cha mẹ thay đổi góc nhìn, con cũng có cơ hội thay đổi
Thay vì nói:
“Con lười quá!”
Hãy thử tìm hiểu: “Con đang gặp khó khăn ở bước nào để bắt đầu?”
Thay vì:
“Con chẳng bao giờ chịu tập trung.”
Hãy hỏi: “Điều gì đang khiến nhiệm vụ này quá khó để con duy trì chú ý?”
Thay vì:
“Con lớn rồi mà vẫn phải nhắc.”
Hãy nghĩ: “Con đang thiếu kỹ năng tự quản lý nào và cần được luyện như thế nào?”
Thay vì:
“Con thông minh như vậy mà sao chuyện đơn giản cũng không làm được?”
Hãy hiểu rằng trí thông minh không tự động tạo ra khả năng điều hành bản thân.
Khi cách nhìn thay đổi, cách dạy cũng thay đổi. Cha mẹ từ vị trí người liên tục phán xét hành vi của con trở thành người quan sát, hướng dẫn và xây dựng kỹ năng cho con.
Đó cũng là một phần quan trọng của quá trình chữa lành cha mẹ.
Yêu con đúng cách là nhìn thấy cả khả năng và khó khăn của con
Có lẽ điều cha mẹ cần nhất không phải là một câu trả lời rằng con “bình thường” hay “khác biệt”.
Điều quan trọng hơn là hiểu rằng mỗi đứa trẻ đều có những năng lực riêng và những khó khăn riêng.
Trẻ ADHD có thể có rất nhiều tiềm năng. Nhưng tiềm năng không tự biến thành năng lực sống nếu những khó khăn đang cản trở con không được nhận diện và hỗ trợ.
Đừng biến ADHD thành một cái cớ để hạ thấp kỳ vọng.
Nhưng cũng đừng biến ADHD thành một câu chuyện tiêu cực khiến con chỉ được nhìn thấy qua những hạn chế.
Hãy nhìn con như một đứa trẻ đang phát triển toàn diện: có điểm mạnh cần được nuôi dưỡng, có khó khăn cần được hỗ trợ, có những kỹ năng cần được luyện tập và có một tương lai cần được chuẩn bị từng ngày.
Cha mẹ không cần phải chữa mọi khó khăn của con trong một ngày.
Cũng không cần phải hoàn hảo.
Chỉ cần bắt đầu từ việc hiểu con đúng hơn, bớt trách móc hơn, bớt phủ nhận hơn và kiên trì xây dựng từng kỹ năng nhỏ cùng con.
Yêu con không có nghĩa là nói rằng con không có khó khăn. Yêu con là đủ can đảm để nhìn thấy khó khăn ấy mà không tuyệt vọng về tương lai của con.
Bởi khi cha mẹ thôi phủ nhận rối loạn của con, điều đó không có nghĩa là cha mẹ nhìn con bi quan hơn.
Ngược lại, đó có thể là khoảnh khắc cha mẹ bắt đầu nhìn thấy con rõ hơn.
Và khi con được nhìn thấy đúng, con mới có cơ hội được hỗ trợ đúng.
Con không cần cha mẹ thương hại. Con cần cha mẹ hiểu mình, tin mình và đồng hành đúng cách để những điểm mạnh của con có cơ hội phát triển, còn những khó khăn của con từng bước được xây dựng thành năng lực.
Đó mới là tình yêu có khả năng đi cùng con lâu dài trên hành trình trưởng thành.