Có những ngày, cha mẹ bỗng nhận ra con mình thay đổi.
Con không còn hào hứng đến trường như trước. Con thường xuyên nói “con không muốn”, dễ cáu gắt, dễ khóc, thu mình hoặc bám cha mẹ nhiều hơn. Có trẻ liên tục hỏi đi hỏi lại một câu chỉ để được nghe rằng “mọi chuyện sẽ ổn”. Có trẻ sợ ngủ một mình, sợ gặp người lạ, sợ phát biểu trước lớp, sợ làm sai, sợ thất bại. Cũng có trẻ thường xuyên đau bụng, đau đầu, buồn nôn hoặc khó chịu trong người nhưng không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng.
Nhìn từ bên ngoài, những biểu hiện lạ ở trẻ rất dễ bị hiểu thành “khó tính”, “nhõng nhẽo”, “yếu đuối”, “bướng bỉnh” hay “làm quá”.
Nhưng đôi khi, phía sau một hành vi khiến người lớn khó hiểu lại là một đứa trẻ đang cố gắng truyền đạt điều mà con chưa đủ khả năng gọi tên.
Con không biết nói: “Con đang lo lắng.” Con có thể nói bằng cách không chịu đi học.
Con không biết nói: “Con sợ mình làm sai.” Con có thể bật khóc khi làm bài.
Con không biết nói: “Con cần cảm thấy an toàn.” Con có thể bám chặt lấy cha mẹ.
Con không biết nói: “Con không biết làm thế nào để kiểm soát cảm giác này.” Con có thể cáu gắt, né tránh hoặc thu mình.
Đó là lý do khi quan sát tâm lý trẻ em, cha mẹ không nên chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài. Một hành vi bất thường đôi khi chính là “ngôn ngữ” của cảm xúc.
Dấu hiệu lo âu ở trẻ không phải lúc nào cũng là “con sợ”
Nhiều cha mẹ nghĩ rằng một đứa trẻ bị lo âu sẽ luôn thể hiện rõ sự sợ hãi: run rẩy, khóc hoặc nói “con sợ”.
Thực tế, dấu hiệu lo âu ở trẻ có thể rất đa dạng.
Trẻ có thể né tránh một hoạt động, liên tục tìm kiếm sự trấn an, khó ngủ, bám cha mẹ, khó tập trung, dễ nổi nóng hoặc trở nên quá cầu toàn. Một số trẻ luôn muốn mọi thứ phải đúng theo ý mình vì những thay đổi bất ngờ khiến con cảm thấy mất kiểm soát.
Có trẻ không dám giơ tay phát biểu vì sợ trả lời sai.
Có trẻ làm một bài tập nhiều lần vì sợ mình chưa đủ tốt.
Có trẻ không muốn tham gia hoạt động mới vì sợ không làm được.
Có trẻ không muốn gặp bạn bè vì sợ bị đánh giá.
Cũng có trẻ phản ứng bằng cách la hét, chống đối hoặc cáu gắt khi phải đối diện với tình huống khiến mình căng thẳng.
Nếu chỉ nhìn vào hành vi, người lớn có thể kết luận: “Con khó dạy quá”.
Nhưng nếu nhìn sâu hơn, câu hỏi cần được đặt ra là: “Điều gì đang khiến con cảm thấy không an toàn?”
Đây là một thay đổi rất quan trọng trong cách cha mẹ tiếp cận trẻ bị lo âu: từ sửa hành vi sang tìm hiểu nhu cầu và cảm xúc phía sau hành vi.
Trẻ càng né tránh, cha mẹ càng cần tìm hiểu điều con đang sợ
Một trong những biểu hiện thường gặp của lo âu là né tránh.
Con không muốn đi học.
Không muốn ngủ một mình.
Không muốn gặp người lạ.
Không muốn phát biểu trước lớp.
Không muốn tham gia một hoạt động mới.
Không muốn xa cha mẹ.
Không muốn đến những nơi từng khiến con khó chịu.
Và rất dễ để người lớn nghĩ rằng con đang “làm nũng”.
Nhưng đối với một đứa trẻ đang lo lắng, né tránh có thể giúp con giảm cảm giác khó chịu ngay lập tức.
Ví dụ, con rất sợ phải thuyết trình trước lớp. Khi con xin nghỉ học, nỗi lo giảm xuống. Não bộ có thể hình thành mối liên hệ rằng: “Không đi học thì mình không phải đối diện với điều đáng sợ.”
Nếu vòng lặp này tiếp tục, hành vi né tránh có thể ngày càng mạnh hơn.
Vì vậy, ép trẻ đối diện ngay lập tức chưa chắc là giải pháp phù hợp.
Cha mẹ cần quan sát: Điều gì kích hoạt nỗi lo? Con sợ điều gì nhất? Mức độ lo lắng đến đâu? Con có thể tự điều chỉnh được không? Những biểu hiện này đang ảnh hưởng thế nào đến học tập, giấc ngủ, quan hệ bạn bè và sinh hoạt gia đình?
Đó mới là cách tiếp cận gần hơn với nguyên nhân gốc.
Khi cơ thể lên tiếng thay cho cảm xúc
Trẻ nhỏ chưa phải lúc nào cũng có đủ vốn từ để nói về cảm xúc.
Con có thể không biết “lo âu” nghĩa là gì.
Con chỉ biết bụng mình đau. Đầu mình đau. Tim đập nhanh. Buồn nôn. Khó thở. Mệt. Không ngủ được. Muốn về nhà.
Vì thế, đôi khi rối loạn lo âu ở trẻ em có thể đi kèm những biểu hiện thể chất khiến cha mẹ nghĩ rằng con đang gặp một vấn đề hoàn toàn khác.
Tuy nhiên, không nên mặc định mọi triệu chứng đau đầu, đau bụng hay buồn nôn ở trẻ đều do tâm lý. Các nguyên nhân y khoa vẫn cần được xem xét phù hợp.
Điều cha mẹ nên chú ý là mối liên hệ giữa cơ thể – cảm xúc – hoàn cảnh.
Nếu những triệu chứng này thường xuất hiện trước khi đi học, trước một kỳ kiểm tra, trước khi phải xa cha mẹ hoặc trước một tình huống xã hội khiến con căng thẳng, đây có thể là thông tin quan trọng để cha mẹ trao đổi với chuyên gia.
Đôi khi cơ thể đang nói thay điều mà trẻ chưa thể diễn đạt bằng lời.
“Con không muốn” đôi khi thực sự có nghĩa là “con đang sợ”
Đây là một trong những góc nhìn cha mẹ cần thay đổi.
Khi con nói:
“Con không đi học đâu.”
“Con không làm.”
“Con không muốn gặp bạn.”
“Con không muốn thử.”
Người lớn thường nghe thấy chữ “không muốn”.
Nhưng phía sau có thể là:
“Con sợ.”
“Con chưa biết làm thế nào.”
“Con sợ mình thất bại.”
“Con sợ bị người khác cười.”
“Con sợ không có bố mẹ ở bên.”
“Con chưa đủ khả năng tự điều chỉnh cảm xúc này.”
Nếu cha mẹ chỉ tập trung bắt con nghe lời, hành vi bên ngoài có thể giảm nhưng cảm xúc bên trong chưa chắc được giải quyết.
Một đứa trẻ có thể bước vào lớp nhưng vẫn rất căng thẳng.
Có thể làm bài nhưng luôn sợ mình sai.
Có thể ngừng khóc nhưng vẫn sống trong cảm giác bất an.
Vì vậy, giảm hành vi không đồng nghĩa với giải quyết được nguyên nhân tâm lý.
Đừng vội gọi con là yếu đuối
Một đứa trẻ đang lo âu rất dễ tổn thương bởi cách người lớn phản ứng.
“Có gì đâu mà sợ?”
“Chuyện nhỏ cũng khóc.”
“Bạn làm được, sao con không làm được?”
“Lớn rồi còn bám mẹ.”
“Phải mạnh mẽ lên chứ!”
Cha mẹ thường nói những câu này với mong muốn con cứng cáp hơn.
Nhưng nếu cảm xúc của con liên tục bị phủ nhận, trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng:
“Cảm xúc của mình là sai.”
Con không còn nói mình sợ.
Nhưng nỗi lo không biến mất.
Nó có thể chuyển thành cáu gắt, thu mình, né tránh, mất ngủ, khó tập trung hoặc những phản ứng khác.
Vì vậy, hỗ trợ sức khỏe tinh thần của trẻ không bắt đầu bằng việc bắt con “đừng sợ”.
Nó bắt đầu bằng việc giúp con nhận diện cảm xúc, hiểu điều gì đang xảy ra và từng bước học cách đối diện với cảm xúc đó.
Khi nào cha mẹ cần quan tâm đến rối loạn lo âu ở trẻ em?
Lo âu là một phần bình thường trong quá trình phát triển. Trẻ có thể lo trước ngày đầu đi học, trước một kỳ thi, khi gặp người lạ hoặc khi trải nghiệm một điều mới.
Điều đáng quan tâm là mức độ, tần suất, thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ.
Cha mẹ nên cân nhắc tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi trẻ thường xuyên né tránh trường học hoặc các hoạt động phù hợp với lứa tuổi; khó ngủ kéo dài; lo lắng quá mức; khó tham gia các mối quan hệ xã hội; hoặc những phản ứng cảm xúc, hành vi và thể chất bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến việc học, sinh hoạt và đời sống gia đình.
Đừng chờ đến khi con hoàn toàn suy sụp mới quan tâm.
Nhưng cũng đừng vội tự chẩn đoán rối loạn lo âu ở trẻ em chỉ dựa trên một vài biểu hiện.
Một biểu hiện đơn lẻ chưa đủ để kết luận. Cần nhìn vào toàn bộ quá trình phát triển, hoàn cảnh sống, môi trường học tập, mối quan hệ gia đình, mức độ ảnh hưởng và những khó khăn đi kèm.
Cha mẹ không cần lập tức “chữa” cảm xúc của con
Khi thấy con sợ, phản ứng tự nhiên của cha mẹ là muốn làm nỗi sợ biến mất.
“Không có gì phải sợ.”
“Bố ở đây rồi.”
“Con cứ làm đi.”
“Đừng nghĩ nữa.”
Nhưng đôi khi điều trẻ cần trước tiên không phải là một lời giải thích.
Con cần được lắng nghe và gọi tên cảm xúc.
“Có phải con đang rất lo không?”
“Điều gì làm con sợ nhất?”
“Con thấy khó nhất ở bước nào?”
“Bố mẹ có thể giúp con điều gì?”
Những câu hỏi đơn giản ấy có thể mở ra cánh cửa để cha mẹ bước vào thế giới bên trong của con.
Khi trẻ học được cách nhận diện và diễn đạt cảm xúc, con cũng có thêm cơ hội phát triển khả năng tự điều chỉnh và thích nghi.
Đừng bảo vệ con khỏi mọi khó khăn
Chữa lành cho một đứa trẻ lo âu không có nghĩa là loại bỏ tất cả những điều khiến con sợ.
Nếu con sợ giao tiếp và cha mẹ luôn cho con ở nhà, con có thể thấy an toàn trong ngắn hạn nhưng lại mất cơ hội rèn luyện khả năng thích nghi.
Nếu con sợ thất bại và cha mẹ luôn làm hộ, con sẽ ít có cơ hội trải nghiệm rằng thất bại không phải là dấu chấm hết.
Nếu con luôn cần cha mẹ xác nhận rằng mọi thứ đều ổn, việc liên tục trấn an có thể trở thành một vòng lặp khiến trẻ ngày càng phụ thuộc vào sự xác nhận từ người lớn.
Điều trẻ cần là sự hỗ trợ vừa đủ, để từng bước đối diện với điều khó khăn phù hợp với khả năng hiện tại.
Không bỏ mặc.
Không ép buộc cực đoan.
Không làm thay tất cả.
Mà là đồng hành.
Chữa lành cho cha mẹ cũng là một phần của hành trình
Khi con có những biểu hiện lạ, cha mẹ thường là người lo lắng đầu tiên.
Sợ con khổ.
Sợ con không hòa nhập.
Sợ con bị bạn bè đánh giá.
Sợ con thất bại.
Sợ tương lai của con.
Và vì quá sợ, cha mẹ có thể vô tình kiểm soát mọi thứ xung quanh con.
Chữa lành cho cha mẹ không có nghĩa là đổ lỗi cho cha mẹ về những khó khăn của trẻ.
Ngược lại, đó là quá trình giúp người lớn nhận diện nỗi sợ của chính mình để không biến nỗi sợ ấy thành áp lực đặt lên con.
Cha mẹ càng bình tĩnh, càng có khả năng quan sát.
Cha mẹ càng hiểu cảm xúc của mình, càng ít phản ứng bằng la mắng.
Cha mẹ càng bớt tội lỗi, càng có khả năng đồng hành với con một cách nhất quán.
Một đứa trẻ cần một người lớn đủ an toàn để con có thể dựa vào khi chính mình đang bất an.
Góc nhìn “Con không bệnh, con đang kêu cứu”
Một đứa trẻ đột nhiên thay đổi không nhất thiết đang cố làm phiền cha mẹ.
Một đứa trẻ thường xuyên khóc không nhất thiết là yếu đuối.
Một đứa trẻ né tránh không nhất thiết là lười.
Một đứa trẻ cáu gắt không nhất thiết là hư.
Một đứa trẻ bám cha mẹ không nhất thiết là nhõng nhẽo.
Đôi khi, đó là cách duy nhất con biết để nói:
“Con đang không ổn.”
“Con sợ.”
“Con không biết phải làm gì.”
“Con cần bố mẹ hiểu con.”
Phía sau một hành vi bất thường ở trẻ có thể là một cảm xúc chưa được gọi tên. Phía sau cảm xúc ấy có thể là một nhu cầu chưa được đáp ứng.
Vì vậy, trước khi hỏi: “Tại sao con lại như thế?”
Hãy thử hỏi: “Điều gì đang xảy ra bên trong con?”
Trước khi tìm cách khiến con ngừng khóc, hãy tìm hiểu điều gì khiến con phải khóc.
Trước khi ép con phải mạnh mẽ, hãy giúp con xây dựng năng lực để từng bước đối diện với điều khiến con sợ.
Đó cũng là tinh thần mà Dr PSY Việt Nam hướng đến: không chỉ nhìn vào biểu hiện bên ngoài của trẻ, mà tìm hiểu những khó khăn phía sau để cha mẹ có cách đồng hành phù hợp hơn.
Nếu con đang có những thay đổi khiến bạn lo lắng, đừng vội gắn nhãn, đừng vội trách con và cũng đừng vội trách chính mình.
Hãy quan sát.
Hãy lắng nghe.
Hãy tìm hiểu nguyên nhân.
Và khi cần thiết, hãy tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn.
Bởi hiểu đúng không phải để cha mẹ sợ hơn. Hiểu đúng là để cha mẹ không phải tiếp tục chiến đấu trong bóng tối.
Đằng sau một hành vi có thể là một cảm xúc.
Đằng sau một cảm xúc có thể là một nhu cầu.
Và đằng sau một đứa trẻ đang “khó hiểu” có thể là một đứa trẻ đang rất cần được người lớn hiểu đúng.
Con không nhất thiết đang chống lại cha mẹ. Có thể con đang mắc kẹt và cố tìm một cách để nói: “Con đang cần được giúp.”
Và đôi khi, hành trình thay đổi của con bắt đầu từ chính khoảnh khắc cha mẹ thay đổi cách nhìn về con.