Có một câu nói của trẻ khiến cha mẹ đôi khi nghe rất nhiều nhưng lại không nhận ra mức độ đáng lo phía sau:
“Tại con.”
Con làm sai: “Tại con.”
Bị điểm kém: “Tại con không đủ giỏi.”
Bạn không chơi cùng: “Chắc tại con không tốt.”
Bố mẹ tức giận: “Tại con làm bố mẹ buồn.”
Có chuyện không vui xảy ra trong gia đình: “Con xin lỗi, tại con.”
Ban đầu, cha mẹ có thể nghĩ đó là một đứa trẻ biết nhận lỗi, có ý thức hoặc sống tình cảm. Nhưng nếu một đứa trẻ liên tục tự trách bản thân, luôn nghĩ mình là nguyên nhân của mọi vấn đề, thường xuyên cảm thấy mình không đủ tốt hoặc không xứng đáng, đây có thể là tín hiệu cho thấy thế giới cảm xúc bên trong con đang chịu một áp lực lớn.
Đặc biệt, khi sự tự trách đi cùng buồn bã kéo dài, mất hứng thú, thu mình, thay đổi giấc ngủ, ăn uống, khó tập trung, mệt mỏi, cảm giác vô giá trị hoặc tuyệt vọng, cha mẹ cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần của trẻ và cân nhắc đánh giá chuyên môn. Những biểu hiện này có thể xuất hiện trong trầm cảm ở trẻ và thanh thiếu niên.
Nhưng điều quan trọng không phải là vội vàng kết luận: “Con bị trầm cảm.”
Điều quan trọng hơn là đặt một câu hỏi khác: “Từ bao giờ con bắt đầu tin rằng mọi chuyện tệ xảy ra đều là lỗi của mình?”
Khi một đứa trẻ học cách nhận lỗi về mình
Một đứa trẻ không tự nhiên sinh ra với niềm tin rằng mình “không đủ tốt”.
Con có thể bắt đầu từ những trải nghiệm rất nhỏ.
Một lần làm bài sai và bị so sánh.
Một lần bị mắng vì điểm số.
Một lần muốn kể chuyện nhưng người lớn quá bận.
Một lần mắc lỗi và nhận được câu: “Lúc nào con cũng thế.”
Một lần con khóc và bị nói: “Có mỗi chuyện đó cũng không chịu được.”
Một lần con không đạt kỳ vọng và nhìn thấy ánh mắt thất vọng của cha mẹ.
Một lần nữa.
Rồi một lần nữa.
Khi những trải nghiệm như vậy lặp lại, trẻ có thể dần hình thành một cách lý giải rất đau lòng: “Vấn đề nằm ở mình.”
Từ “con làm sai một việc” dần biến thành “con là người tệ”.
Từ “con chưa làm tốt” dần biến thành “con không đủ khả năng”.
Từ “bố mẹ đang thất vọng về một việc con làm” dần biến thành “bố mẹ thất vọng vì chính con”.
Đây là lúc cảm xúc bị kẹt bắt đầu hình thành.
Con không còn chỉ buồn vì một sự việc cụ thể. Con bắt đầu mang sự buồn bã ấy vào cách nhìn về chính mình.
“Con sai” khác hoàn toàn với “con là người sai”
Đây là một ranh giới rất quan trọng trong quá trình phát triển tâm lý của trẻ.
Một đứa trẻ cần được học rằng hành vi có thể sai và hành vi có thể sửa.
Con làm đổ nước → con có thể lau.
Con quên bài → con có thể học cách ghi nhớ.
Con làm bạn buồn → con có thể xin lỗi và sửa chữa.
Con được điểm thấp → con có thể tìm hiểu mình đang thiếu kiến thức ở đâu.
Nhưng nếu trẻ thường xuyên nhận thông điệp rằng “con hư”, “con kém”, “con làm gì cũng sai”, “con chẳng bao giờ bằng người khác”, lỗi lầm không còn nằm ở hành vi nữa. Nó bắt đầu gắn vào bản sắc của trẻ.
Khi đó, mỗi thất bại nhỏ đều có thể trở thành bằng chứng củng cố niềm tin tiêu cực: “Thấy chưa, mình đúng là người vô dụng.”
Đây là lý do cha mẹ cần đặc biệt cẩn trọng khi sửa lỗi cho trẻ. Mục tiêu của giáo dục không phải là khiến con xấu hổ vì sai, mà là giúp con nhận biết sai – sửa sai – học từ sai và tiếp tục phát triển.
Một đứa trẻ khỏe mạnh về cảm xúc cần biết rằng: “Con có thể làm sai mà vẫn là một đứa trẻ có giá trị.”
Áp lực kéo dài có thể khiến trẻ không còn biết mình thực sự cảm thấy gì
Trẻ sống trong áp lực lâu ngày không phải lúc nào cũng phản ứng bằng việc chống đối.
Có trẻ càng ngày càng ngoan.
Ngoan đến mức không dám nói “không”.
Ngoan đến mức không dám thể hiện sự tức giận.
Ngoan đến mức luôn quan sát sắc mặt của bố mẹ trước khi nói điều mình muốn.
Ngoan đến mức xin lỗi ngay cả khi con không làm gì sai.
Nhìn bên ngoài, đây có thể là một đứa trẻ “rất hiểu chuyện”.
Nhưng bên trong, cảm xúc có thể đang bị nén lại.
Con tức giận nhưng không dám thể hiện.
Con buồn nhưng sợ làm phiền người khác.
Con thất vọng nhưng tự nhủ “không được than”.
Con mệt nhưng vẫn cố gắng.
Con muốn được công nhận nhưng lại nghĩ mình không xứng đáng.
Những cảm xúc không được nhận diện, diễn đạt và xử lý phù hợp có thể tích tụ thành một gánh nặng tâm lý mà trẻ chưa có đủ năng lực để tự tháo gỡ.
Đó chính là ý nghĩa của “cảm xúc bị kẹt”: cảm xúc vẫn tồn tại nhưng trẻ không biết phải gọi tên, chia sẻ hoặc giải phóng nó bằng cách lành mạnh.
Trầm cảm ở trẻ không phải lúc nào cũng là một đứa trẻ buồn bã
Một trong những hiểu lầm phổ biến là nghĩ rằng tâm lý trầm cảm ở trẻ phải biểu hiện bằng việc con khóc suốt ngày.
Thực tế, trầm cảm có thể biểu hiện rất khác nhau tùy độ tuổi.
Trẻ có thể trở nên cáu gắt, dễ nổi nóng, thu mình, không còn hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, khó tập trung, mệt mỏi, thay đổi giấc ngủ hoặc ăn uống, giảm tự tin và thường xuyên cảm thấy có lỗi hoặc vô giá trị. Ở trẻ nhỏ, các vấn đề về trường học, hành vi, bám cha mẹ hoặc những phàn nàn về thể chất như đau đầu, đau bụng cũng có thể xuất hiện.
Vì vậy, một đứa trẻ trầm cảm không nhất thiết lúc nào cũng nói:
“Con buồn.”
Con có thể nói:
“Con chẳng làm được gì cả.”
“Con vô dụng.”
“Con làm gì cũng sai.”
“Bố mẹ chắc thất vọng về con.”
“Con không muốn gặp ai.”
“Con không muốn làm gì nữa.”
Hoặc con không nói gì cả.
Sự im lặng đôi khi cũng là một biểu hiện cần được quan sát.
Khi “con không muốn” không còn đơn giản là sự lười biếng
Một đứa trẻ trước đây thích đá bóng nhưng đột nhiên không muốn chơi.
Từng thích vẽ nhưng không còn cầm bút.
Từng háo hức gặp bạn nhưng ngày càng muốn ở một mình.
Từng thích đến trường nhưng liên tục tìm lý do để nghỉ.
Từng có thể tập trung vào điều mình thích nhưng bây giờ làm gì cũng nhanh chán.
Cha mẹ có thể nghĩ: “Con lười”, “Con thay đổi”, “Con đang tuổi dở dở ương ương”.
Nhưng nếu sự thay đổi kéo dài và ảnh hưởng đến đời sống hàng ngày, đó là lúc cần nhìn sâu hơn.
Mất hứng thú với những điều từng yêu thích là một trong những dấu hiệu thường được xem xét khi đánh giá trầm cảm ở trẻ và thanh thiếu niên.
Đừng chỉ hỏi:
“Sao con không cố lên?”
Hãy thử hỏi:
“Điều gì khiến những thứ từng làm con vui bây giờ không còn làm con vui nữa?”
Đây là một câu hỏi có thể mở ra một thế giới mà trẻ đã giấu rất lâu.
Đằng sau sự tự trách có thể là một đứa trẻ luôn cố làm người khác hài lòng
Có những đứa trẻ lớn lên với một nhiệm vụ vô hình:
“Mình phải làm bố mẹ vui.”
Nếu điểm cao → bố mẹ vui.
Nếu ngoan → bố mẹ vui.
Nếu không mắc lỗi → bố mẹ vui.
Nếu không gây phiền → bố mẹ vui.
Và khi con làm sai, con nghĩ mình đã khiến bố mẹ thất vọng.
Dần dần, trẻ không còn đánh giá bản thân dựa trên những gì mình cảm nhận mà dựa trên phản ứng của người khác.
Bố mẹ vui → con thấy mình tốt.
Bố mẹ buồn → con thấy mình có lỗi.
Thầy cô khen → con thấy mình có giá trị.
Thầy cô phê bình → con thấy mình kém cỏi.
Bạn bè chấp nhận → con thấy mình đáng được yêu quý.
Bạn bè từ chối → con nghĩ mình có vấn đề.
Đây là một kiểu phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài có thể khiến lòng tự trọng của trẻ trở nên rất mong manh.
Một đứa trẻ khỏe mạnh về tâm lý cần dần hiểu rằng giá trị của mình không chỉ phụ thuộc vào thành tích, điểm số, sự ngoan ngoãn hay mức độ làm hài lòng người khác.
Cha mẹ càng kỳ vọng, con càng phải hoàn hảo?
Kỳ vọng không phải lúc nào cũng xấu.
Trẻ cần giới hạn, trách nhiệm và những tiêu chuẩn phù hợp để phát triển.
Vấn đề nằm ở việc kỳ vọng có đi cùng sự thấu hiểu năng lực thực tế của trẻ hay không.
Một đứa trẻ đang gặp khó khăn về học tập nhưng liên tục bị yêu cầu phải đạt thành tích như bạn bè có thể cảm thấy thất bại.
Một đứa trẻ nhạy cảm nhưng luôn bị yêu cầu “không được khóc” có thể học cách kìm nén cảm xúc.
Một trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp nhưng bị ép phải “mạnh dạn như người khác” có thể càng sợ hãi.
Một trẻ đang kiệt sức nhưng vẫn liên tục nghe “phải cố thêm nữa” có thể dần tin rằng nghỉ ngơi là biểu hiện của yếu đuối.
Giáo dục không phải là hạ thấp tiêu chuẩn.
Nhưng cũng không phải là ép trẻ phải vượt qua giới hạn bằng mọi giá.
Điều cần thiết là đặt kỳ vọng phù hợp với năng lực hiện tại và giúp trẻ phát triển từng bước.
Chữa lành cho cha mẹ không phải là đổ lỗi cho cha mẹ
Khi nhận ra con đang tự trách mình quá nhiều, nhiều cha mẹ lập tức quay sang trách chính mình:
“Có phải mình đã tạo áp lực cho con?”
“Có phải mình đã làm con tổn thương?”
“Có phải mình là nguyên nhân khiến con như vậy?”
Những câu hỏi ấy có thể xuất phát từ tình yêu, nhưng nếu biến thành tội lỗi, nó lại khiến cha mẹ tiếp tục mắc kẹt.
Chữa lành cho cha mẹ không phải là tìm một người để đổ lỗi.
Không phải cha mẹ nào đặt kỳ vọng cũng muốn làm tổn thương con.
Nhiều khi chính cha mẹ cũng đang sống dưới áp lực: áp lực kinh tế, thành tích, kỳ vọng của gia đình, ánh nhìn xã hội và nỗi sợ con thua kém người khác.
Một người lớn chưa từng được dạy cách xử lý cảm xúc rất dễ dùng những cách mình từng được nuôi dạy để nuôi con.
Vì vậy, thay vì hỏi:
“Ai đã làm con trở nên như thế?”
Hãy hỏi: “Từ hôm nay, chúng ta có thể thay đổi điều gì?”
Đây là điểm bắt đầu của chữa lành.
Khi nào cha mẹ cần tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?
Không phải mọi lúc trẻ tự trách mình đều đồng nghĩa với trầm cảm.
Một đứa trẻ có thể cảm thấy buồn sau khi mắc lỗi, thất vọng sau một kỳ thi hoặc tự trách trong một tình huống cụ thể rồi nhanh chóng hồi phục.
Điều cần chú ý là tính kéo dài, mức độ, tần suất và ảnh hưởng đến cuộc sống.
Nếu trẻ thường xuyên buồn hoặc cáu gắt, mất hứng thú với những hoạt động từng yêu thích, thu mình, giảm năng lượng, khó tập trung, thay đổi giấc ngủ hoặc ăn uống, liên tục nói về cảm giác tội lỗi, vô giá trị, tuyệt vọng hoặc có những thay đổi rõ rệt trong học tập và sinh hoạt, cha mẹ nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn. NIMH lưu ý rằng những triệu chứng kéo dài và ảnh hưởng đến đời sống ở nhà, trường học hoặc các mối quan hệ là những dấu hiệu cần được trao đổi với chuyên gia.
Đặc biệt, nếu trẻ nói về cái chết, muốn biến mất, tự làm đau bản thân hoặc có nguy cơ gây hại cho chính mình, đây không còn là vấn đề nên chờ đợi hay chỉ xử lý bằng những lời động viên tại nhà. Cần tìm kiếm hỗ trợ khẩn cấp từ dịch vụ y tế hoặc chuyên môn sức khỏe tâm thần phù hợp tại nơi trẻ đang sống.
Đừng cố khiến con “ngừng tự trách”, hãy giúp con hiểu mình
Khi con nói:
“Con xin lỗi.”
Cha mẹ không nhất thiết phải đáp ngay:
“Không sao.”
Hãy thử đi thêm một bước:
“Con đang nghĩ mình có lỗi ở điều gì?”
Khi con nói:
“Con kém quá.”
Đừng chỉ nói:
“Không, con giỏi mà.”
Hãy hỏi:
“Điều gì khiến con nghĩ như vậy?”
Khi con nói:
“Con làm bố mẹ thất vọng.”
Hãy nói:
“Bố mẹ có thể thất vọng về một việc, nhưng điều đó không có nghĩa bố mẹ thất vọng về chính con.”
Đây là cách giúp trẻ tách hành vi khỏi giá trị bản thân.
Con có thể sai mà không phải là người xấu.
Con có thể thất bại mà không phải là người thất bại.
Con có thể chưa làm được mà không có nghĩa con không có năng lực.
Con có thể buồn mà không phải là một đứa trẻ yếu đuối.
Và con có thể cần sự giúp đỡ mà không có nghĩa con kém cỏi.
GÓC NHÌN “CẢM XÚC BỊ KẸT”: Đừng để sự ngoan ngoãn che mất tiếng kêu cứu
Một đứa trẻ luôn xin lỗi.
Một đứa trẻ luôn sợ làm sai.
Một đứa trẻ luôn hỏi “bố mẹ có giận con không?”.
Một đứa trẻ không dám nói mình mệt.
Một đứa trẻ luôn cố gắng đạt thành tích để được công nhận.
Một đứa trẻ ngày càng thu mình và không còn muốn làm những điều từng khiến mình vui.
Những điều ấy không nên được nhìn riêng lẻ.
Hãy nhìn vào toàn bộ đời sống cảm xúc của trẻ.
Có thể con đang buồn.
Có thể con đang kiệt sức.
Có thể con đang sợ thất bại.
Có thể con đang sống trong áp lực.
Có thể con đang mang một niềm tin rất sâu rằng: “Mình phải tốt thì mới được yêu thương.”
Và cũng có thể con đang có những dấu hiệu của một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được đánh giá chuyên môn.
Điều quan trọng là đừng để sự tự trách của con trở thành một đặc điểm tính cách mà người lớn mặc định rằng: “Con vốn nhạy cảm thế.”
Một đứa trẻ không cần phải sống cả tuổi thơ để chứng minh rằng mình xứng đáng.
Lời nhắn dành cho những cha mẹ đang lo lắng
Nếu hôm nay con thường xuyên nói “tại con”, xin đừng vội mắng con vì con quá tiêu cực.
Nếu con liên tục xin lỗi, xin đừng chỉ nói “có gì đâu mà xin lỗi mãi”.
Nếu con sợ thất bại, xin đừng ép con phải mạnh mẽ ngay lập tức.
Nếu con đang thu mình, xin đừng vội kết luận con lười biếng hoặc khó gần.
Hãy ngồi xuống.
Lắng nghe.
Quan sát những thay đổi nhỏ.
Tìm hiểu điều gì đang khiến cảm xúc của con bị mắc kẹt.
Và nếu những dấu hiệu kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, hãy tìm đến sự hỗ trợ chuyên môn.
Bởi một đứa trẻ luôn tự trách mình không nhất thiết đang cố trở thành một đứa trẻ ngoan hơn. Có thể con đang cố tìm một lời giải thích cho nỗi đau mà chính con cũng chưa hiểu được.
Cha mẹ không cần hoàn hảo để chữa lành cho con.
Cha mẹ chỉ cần bắt đầu bằng việc nhìn con khác đi.
Không chỉ nhìn điểm số, mà nhìn sức khỏe tinh thần.
Không chỉ nhìn hành vi, mà nhìn cảm xúc.
Không chỉ hỏi “con làm sai gì?”, mà hỏi “con đang cảm thấy gì?”.
Không chỉ sửa lỗi, mà giúp con học cách sửa chữa.
Không chỉ yêu một phiên bản “ngoan, giỏi, thành công” của con, mà để con biết rằng giá trị của con không biến mất chỉ vì hôm nay con chưa làm tốt.
Đó cũng là một phần của hành trình mà Dr PSY Việt Nam hướng đến: hiểu trẻ từ gốc, nhìn thấy những khó khăn phía sau hành vi và đồng hành cùng cha mẹ để trẻ không phải lớn lên với những cảm xúc bị kẹt mà không biết cách gọi tên.
Bởi đôi khi, điều một đứa trẻ cần nhất không phải là nghe:
“Con phải cố gắng hơn.”
Mà là được nghe:
“Con không cần phbải nhận hết lỗi về mình. Bố mẹ ở đây. Chúng ta cùng tìm hiểu chuyện gì đang xảy ra với con.”
Và có lẽ, chữa lành bắt đầu từ chính khoảnh khắc ấy.