Có những đứa trẻ khiến người lớn hoảng sợ khi nói rằng:
“Con nghe thấy ai đó gọi tên con.”
“Trong đầu con có tiếng nói bảo con phải làm thế này.”
“Con cảm thấy có người đang theo dõi mình.”
Nhiều cha mẹ lập tức nghĩ đến hai chữ đáng sợ: tâm thần.
Nhưng phía sau những biểu hiện như ảo thanh, hoang tưởng hay những trải nghiệm giống ảo giác ấy, đôi khi không chỉ có bệnh lý. Đôi khi, đó còn là câu chuyện của một đứa trẻ đã phải gồng mình quá lâu với những cảm xúc không được gọi tên.
Điều đó không có nghĩa là phủ nhận vai trò của yếu tố sinh học hay chuyên môn y khoa. Ngược lại, càng hiểu đúng về những trải nghiệm bất thường này, cha mẹ càng biết khi nào cần can thiệp chuyên khoa và khi nào cần bắt đầu bằng sự thấu hiểu.
Bởi đôi khi, thứ đang lên tiếng không phải là “sự điên loạn”, mà là một tâm hồn đã bị bỏ quên quá lâu.
Khi cảm xúc không được lắng nghe, não bộ sẽ tìm cách khác để lên tiếng
Con người được sinh ra với khả năng cảm nhận cảm xúc và biểu đạt chúng. Một đứa trẻ buồn sẽ khóc. Một đứa trẻ sợ hãi sẽ tìm người lớn. Một đứa trẻ tức giận sẽ phản ứng. Nhưng nếu suốt nhiều năm, cảm xúc của trẻ liên tục bị phủ nhận bằng những câu nói như:
- “Có gì đâu mà khóc.”
- “Con nghĩ nhiều quá.”
- “Đừng làm quá lên.”
- “Mạnh mẽ lên đi.”
- “Im lặng cho người lớn đỡ mệt.”
Thì đứa trẻ sẽ học được một điều rất nguy hiểm: Cảm xúc của mình là điều không được phép tồn tại.
Khi đó, cảm xúc không biến mất. Chúng chỉ bị nhốt lại.
Não bộ vẫn phải xử lý lượng đau khổ, sợ hãi, tủi thân, xấu hổ và cô đơn ấy. Nhưng vì không thể biểu đạt theo cách thông thường, chúng có thể xuất hiện dưới những hình thức méo mó hơn.
Đó là lý do một số nghiên cứu tâm lý học sang chấn cho thấy, những trải nghiệm bất thường về tri giác ở một số người có thể liên quan đến lịch sử bị tổn thương kéo dài, bị bỏ bê cảm xúc hoặc sống trong môi trường thiếu an toàn tâm lý.
Ảo thanh không phải lúc nào cũng giống nhau
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ nghe thấy tiếng nói là chắc chắn mắc tâm thần phân liệt. Thực tế, trải nghiệm nghe thấy tiếng nói tồn tại trên một phổ rất rộng.
Có trẻ nghe thấy tiếng gọi tên mình khi căng thẳng cực độ.
Có trẻ nghe như tiếng chỉ trích lặp đi lặp lại đúng những điều từng bị người lớn mắng mỏ.
Có trẻ nghe như một người bạn tưởng tượng an ủi mình.
Cũng có những trường hợp là triệu chứng của các rối loạn nghiêm trọng cần được điều trị chuyên khoa sớm. Điều quan trọng là không tự chẩn đoán, cũng không hoảng loạn. Ảo thanh cần được đánh giá dựa trên nhiều yếu tố:
- Tần suất xuất hiện.
- Mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.
- Nội dung của tiếng nói.
- Mức độ nhận biết thực tại của trẻ.
- Tiền sử phát triển và sức khỏe tâm thần.
- Các yếu tố sinh học và thần kinh đi kèm.
Một đứa trẻ cần được lắng nghe kỹ trước khi bị dán nhãn.
Khi não bộ tạo ra một thế giới khác để được an toàn
Nhiều trẻ có biểu hiện giống ảo giác từng trải qua cảm giác không được thấu hiểu trong thời gian dài. Các em có thể sống trong môi trường:
- Bị kiểm soát quá mức.
- Thường xuyên chứng kiến xung đột.
- Bị bắt nạt.
- Bị phủ định cảm xúc.
- Chịu áp lực thành tích kéo dài.
- Trải qua mất mát hoặc sang chấn.
Khi thế giới bên ngoài trở thành nơi khó dự đoán và thiếu an toàn, não bộ sẽ kích hoạt những cơ chế sinh tồn mạnh mẽ.
Có trẻ thu mình.
Có trẻ tê liệt cảm xúc.
Có trẻ tạo ra những cuộc đối thoại nội tâm mãnh liệt.
Và cũng có trẻ bắt đầu gặp khó khăn trong việc phân biệt điều đang diễn ra bên ngoài với những gì đang diễn ra bên trong mình. Điều đó không phải là lựa chọn của trẻ. Đó là cách não bộ cố gắng bảo vệ một tâm hồn đang quá tải.
Đằng sau ảo thanh là những cảm xúc chưa được gọi tên
Một số trẻ mô tả tiếng nói trong đầu như:
“Con vô dụng.”
“Không ai yêu con đâu.”
“Con làm gì cũng sai.”
Điều đau lòng là những câu nói ấy đôi khi phản chiếu chính cách trẻ từng được đối xử. Tiếng nói ấy có thể mang hình hài của:
- Nỗi sợ bị bỏ rơi.
- Sự xấu hổ kéo dài.
- Cảm giác tội lỗi.
- Cơn giận bị kìm nén.
- Nỗi cô đơn không ai biết đến.
Cảm xúc không được xử lý sẽ không tự biến mất. Chúng tìm cách tồn tại.
Đôi khi bằng nước mắt. Đôi khi bằng cơn hoảng loạn.
Và đôi khi bằng những trải nghiệm khiến cả gia đình hoang mang.
Đừng tranh cãi với trải nghiệm của trẻ
Khi con nói: “Con nghe thấy tiếng ai đó.”
Phản ứng đầu tiên của người lớn thường là:
“Không có ai cả.”
“Con tưởng tượng thôi.”
“Đừng nói linh tinh.”
Tuy nhiên, đối với trẻ, trải nghiệm ấy là thật. Việc phủ nhận hoàn toàn có thể khiến trẻ cảm thấy mình không được tin tưởng, từ đó khép kín hơn.
Thay vì tranh cãi, cha mẹ có thể thử tiếp cận bằng sự tò mò và an toàn:
“Tiếng nói đó khiến con cảm thấy thế nào?”
“Nó xuất hiện khi nào?”
“Con có sợ không?”
“Ba mẹ đang ở đây với con.”
“Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu chuyện này nhé.”
Lắng nghe không đồng nghĩa với việc xác nhận nội dung ảo giác là đúng. Lắng nghe là xác nhận rằng cảm xúc của trẻ là có thật và xứng đáng được quan tâm.
Tâm thần phân liệt ở trẻ em: Điều cần hiểu đúng
Tâm thần phân liệt là một rối loạn tâm thần nghiêm trọng, có liên quan đến nhiều yếu tố như di truyền, sinh học thần kinh và môi trường.
Không phải mọi trẻ có ảo thanh đều mắc tâm thần phân liệt. Nhưng nếu trẻ có những dấu hiệu như:
- Ảo thanh kéo dài.
- Hoang tưởng rõ rệt.
- Hành vi ngày càng kỳ lạ.
- Suy giảm chức năng học tập và xã hội.
- Tự chăm sóc bản thân kém đi.
- Thu mình nghiêm trọng.
- Mất kết nối với thực tế.
Cha mẹ cần đưa trẻ đến khám tại các cơ sở chuyên khoa tâm thần nhi hoặc sức khỏe tâm thần càng sớm càng tốt. Can thiệp sớm giúp cải thiện tiên lượng đáng kể. Việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn không phải là thất bại của cha mẹ. Đó là hành động yêu thương và có trách nhiệm.
Chữa lành không bắt đầu bằng thuốc, mà bắt đầu bằng cảm giác an toàn
Thuốc có thể rất cần thiết trong nhiều trường hợp. Trị liệu tâm lý cũng quan trọng. Can thiệp giáo dục cũng cần thiết. Nhưng trước tất cả những điều đó, đứa trẻ cần cảm nhận được:
“Mình không phải quái vật.”
“Mình không bị bỏ rơi.”
“Mình vẫn được yêu thương.”
Một hệ thần kinh đang cảnh giác cần được trải nghiệm sự ổn định:
- Giấc ngủ đều đặn.
- Nhịp sinh hoạt có thể dự đoán.
- Người chăm sóc nhất quán.
- Giao tiếp không đe dọa.
- Ít chỉ trích hơn.
- Nhiều kết nối hơn.
Não bộ học lại cảm giác an toàn thông qua những trải nghiệm lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Ba bước giúp trẻ kết nối trở lại với thực tại
1. Ổn định cảm xúc trước khi sửa hành vi
Đừng vội bắt con “tỉnh táo lại”. Hãy giúp con bình tĩnh trước.
Một cái ôm nếu trẻ sẵn sàng.
Một giọng nói chậm rãi.
Một lịch sinh hoạt đều đặn.
Một người lớn không hoảng loạn.
Sự ổn định của người chăm sóc chính là chiếc neo đầu tiên của trẻ.
2. Giúp trẻ phân biệt cảm xúc và sự kiện
Những câu hỏi nhẹ nhàng có thể hỗ trợ trẻ:
“Điều đó đang xảy ra bên ngoài hay trong suy nghĩ của con?”
“Cảm xúc của con lúc này là gì?”
“Điều gì khiến con thấy sợ?”
“Con cần ba mẹ giúp gì?”
Mục tiêu không phải phủ nhận trải nghiệm của trẻ mà là giúp não bộ dần xây dựng lại ranh giới giữa thực tại và cảm xúc.
3. Kéo trẻ trở về với cơ thể và cuộc sống thật
Những hoạt động tưởng chừng đơn giản lại rất có giá trị:
- Vẽ tranh.
- Trồng cây.
- Nặn đất sét.
- Đi bộ.
- Chơi với thú cưng.
- Nghe nhạc.
- Tập thở.
- Vận động cơ thể.
Khi cơ thể được kết nối, não bộ cũng có thêm cơ hội kết nối lại với hiện tại.
Điều đứa trẻ cần nhất không phải là sự sợ hãi
Phía sau những tiếng nói không ai nghe thấy, phía sau ánh mắt hoang mang và những câu nói khiến người lớn bất an, có thể là một đứa trẻ đã chịu đựng quá lâu. Một đứa trẻ từng cố gắng mạnh mẽ.
Từng cố gắng ngoan ngoãn. Từng cố gắng không làm phiền ai.
Cho đến khi những cảm xúc bị nhốt quá lâu không còn chỗ chứa. Ảo thanh không phải lúc nào cũng là tiếng gọi của bệnh lý. Nhưng cũng không nên bị xem nhẹ như sự tưởng tượng đơn thuần.
Điều quan trọng nhất là nhìn đứa trẻ bằng sự hiểu biết thay vì kỳ thị, bằng tò mò thay vì phán xét, bằng kết nối thay vì phủ nhận. Bởi đôi khi, điều chữa lành đầu tiên không phải là tìm cách dập tắt tiếng nói trong đầu con. Mà là giúp con tìm thấy một tiếng nói khác dịu dàng hơn:
“Con đang sợ phải không?”
“Ba mẹ ở đây.”
“Con không phải đối mặt với điều này một mình.”