Trong mắt nhiều cha mẹ, không có niềm vui nào lớn hơn khi thấy con bộc lộ những khả năng vượt trội từ rất sớm. Một đứa trẻ mới 2–4 tuổi có thể đọc trôi chảy bảng chữ cái, nhận diện hàng trăm từ tiếng Anh, ghi nhớ bản đồ, biển số xe hay thực hiện những phép tính khiến người lớn cũng bất ngờ thường được gọi bằng cái tên đầy tự hào: “thần đồng”.
Thế nhưng, dưới góc nhìn của các chuyên gia phát triển trẻ em, khả năng nổi trội ở một lĩnh vực không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với sự phát triển toàn diện. Có những trẻ sở hữu trí nhớ xuất sắc, khả năng tính toán hoặc ngôn ngữ rất ấn tượng nhưng vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội hoặc điều hòa cảm xúc.
Điều cha mẹ cần quan tâm không phải là con có giỏi hơn những đứa trẻ khác hay không, mà là liệu con có đang phát triển cân bằng trên nhiều lĩnh vực để có thể học tập, kết nối và hạnh phúc trong cuộc sống sau này.
Khả năng đặc biệt không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với tài năng toàn diện
Trong quá trình phát triển, mỗi đứa trẻ đều có những điểm mạnh rất riêng. Có trẻ yêu thích chữ cái từ rất sớm, có trẻ ghi nhớ thông tin cực kỳ nhanh, có trẻ đặc biệt nhạy bén với âm nhạc, hội họa hoặc các con số.
Đây đều có thể là những năng lực đáng quý cần được khuyến khích và nuôi dưỡng.
Tuy nhiên, sự phát triển của trẻ không chỉ được đánh giá bằng khả năng học trước chương trình hay ghi nhớ tốt, mà còn dựa trên nhiều lĩnh vực quan trọng khác như ngôn ngữ giao tiếp, kỹ năng xã hội, khả năng chơi cùng bạn bè, hiểu cảm xúc của người khác, giải quyết vấn đề và thích nghi với môi trường.
Một đứa trẻ có thể đọc được cả cuốn sách nhưng lại không biết bắt đầu một cuộc trò chuyện.
Một đứa trẻ có thể nói rất nhiều từ tiếng Anh nhưng lại không biết diễn đạt cảm xúc của chính mình.
Một đứa trẻ tính toán cực nhanh nhưng lúng túng khi phải chia sẻ đồ chơi hoặc chờ đến lượt.
Những điều này cho thấy điểm mạnh và điểm yếu hoàn toàn có thể tồn tại song song.
Khi “biết rất nhiều” nhưng lại gặp khó khăn trong giao tiếp
Trong thực hành lâm sàng, các chuyên gia thường gặp những trẻ có khả năng ghi nhớ đặc biệt nhưng gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp.
Ví dụ, trẻ có thể:
- Đọc thuộc lòng nhiều đoạn hội thoại.
- Ghi nhớ hàng trăm từ tiếng Anh.
- Nhớ chính xác lịch, số điện thoại hoặc biển số xe.
- Trả lời đúng những câu hỏi quen thuộc.
Nhưng khi được hỏi:
“Hôm nay con cảm thấy thế nào?”
“Con muốn chơi gì?”
“Tại sao con buồn?”
thì trẻ lại không biết cách diễn đạt hoặc chỉ lặp lại câu hỏi của người đối diện.
Điều này xảy ra bởi trẻ đang sử dụng khả năng ghi nhớ nhiều hơn là khả năng giao tiếp linh hoạt.
Ngôn ngữ thực sự không chỉ là biết nhiều từ, mà còn là biết dùng những từ đó để chia sẻ suy nghĩ, cảm xúc, mong muốn và xây dựng các mối quan hệ với mọi người.
Đây mới là mục tiêu quan trọng nhất của sự phát triển ngôn ngữ.
Một số trẻ tự kỷ có thể sở hữu năng lực nổi bật
Không ít trẻ thuộc rối loạn phổ tự kỷ có những khả năng khiến người lớn ngạc nhiên.
Các em có thể:
- Ghi nhớ thông tin rất nhanh.
- Có trí nhớ hình ảnh vượt trội.
- Yêu thích chữ cái hoặc con số.
- Đọc sớm.
- Học ngoại ngữ thông qua bài hát hoặc video.
- Nhận biết chính xác ngày tháng, bản đồ hoặc lịch.
Đây được xem là những điểm mạnh riêng của từng trẻ, chứ không phải đặc điểm có ở tất cả trẻ tự kỷ.
Điều quan trọng là, bên cạnh khả năng nổi bật ấy, trẻ vẫn có thể gặp những khó khăn về phát triển như:
- Ít giao tiếp bằng mắt.
- Hạn chế chia sẻ cảm xúc.
- Khó hiểu ngôn ngữ không lời.
- Chưa biết duy trì cuộc trò chuyện hai chiều.
- Khó chơi cùng bạn.
- Ít chủ động tương tác với người khác.
- Chỉ quan tâm đến một số chủ đề yêu thích.
Chính vì thế, khi đánh giá sự phát triển của trẻ, các chuyên gia luôn nhìn nhận toàn diện chứ không chỉ dựa trên một khả năng nổi bật.
Đừng để điểm mạnh vô tình che lấp những khó khăn mà con đang gặp
Đây là điều thường khiến nhiều cha mẹ tiếc nuối.
Vì quá vui khi thấy con biết đọc sớm, nói tiếng Anh tốt hay học rất nhanh nên gia đình cho rằng con hoàn toàn bình thường, thậm chí còn vượt trội hơn bạn bè.
Những dấu hiệu như:
- Ít nhìn vào mắt người đối diện.
- Không thích chơi với trẻ khác.
- Chỉ nói về một chủ đề yêu thích.
- Không biết chia sẻ cảm xúc.
- Không hiểu quy tắc giao tiếp.
- Ít phản hồi khi được gọi tên.
lại bị xem nhẹ hoặc giải thích rằng “con thông minh nên khác biệt”.
Đến khi trẻ bước vào môi trường mẫu giáo hoặc tiểu học, những khó khăn trong giao tiếp và hòa nhập mới trở nên rõ ràng hơn.
Lúc này, trẻ có thể gặp nhiều trở ngại trong việc kết bạn, làm việc nhóm, hiểu yêu cầu của giáo viên hoặc diễn đạt suy nghĩ của bản thân.
Việc hỗ trợ khi đó vẫn mang lại hiệu quả, nhưng thường cần nhiều thời gian và công sức hơn so với giai đoạn phát hiện sớm.
Can thiệp sớm giúp trẻ phát huy đúng tiềm năng
Nếu trẻ vừa có khả năng nổi bật, vừa xuất hiện những dấu hiệu chậm giao tiếp hoặc khó khăn trong tương tác xã hội, cha mẹ không nên quá hoang mang nhưng cũng không nên chần chừ.
Điều cần làm là đưa trẻ đến các cơ sở chuyên môn để được đánh giá phát triển một cách toàn diện.
Một điểm rất tích cực là các chương trình can thiệp hiện nay thường tận dụng chính thế mạnh của trẻ để hỗ trợ những lĩnh vực còn hạn chế.
Ví dụ:
- Trẻ yêu thích chữ cái sẽ được phát triển giao tiếp thông qua hoạt động đọc và kể chuyện.
- Trẻ thích con số sẽ được lồng ghép các trò chơi giao tiếp trong hoạt động toán học.
- Trẻ yêu âm nhạc sẽ học cách bắt chước, tương tác và biểu đạt cảm xúc qua bài hát.
- Trẻ có trí nhớ hình ảnh tốt sẽ sử dụng tranh ảnh và lịch trực quan để phát triển ngôn ngữ.
Việc khai thác điểm mạnh giúp trẻ hứng thú hơn với quá trình học, đồng thời tạo điều kiện để các kỹ năng giao tiếp và xã hội được cải thiện một cách tự nhiên.
Đặc biệt, trước 6 tuổi được xem là giai đoạn vàng của phát triển não bộ. Đây là thời điểm trẻ có khả năng tiếp nhận kỹ năng mới rất tốt nếu được hướng dẫn đúng phương pháp.
Cha mẹ có thể đồng hành cùng con như thế nào?
Thay vì chỉ tập trung vào việc con biết bao nhiêu chữ, nói được bao nhiêu từ tiếng Anh hay làm được bao nhiêu phép tính, hãy dành nhiều thời gian hơn để quan sát cách con kết nối với mọi người.
Hãy trò chuyện cùng con mỗi ngày về những điều xảy ra trong cuộc sống.
Khuyến khích con kể lại cảm xúc thay vì chỉ trả lời đúng hay sai.
Tạo nhiều cơ hội để con chơi cùng bạn bè, học cách chờ đến lượt, chia sẻ đồ chơi và giải quyết các tình huống đơn giản.
Hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử, bởi việc tiếp xúc quá nhiều với màn hình có thể làm giảm cơ hội giao tiếp trực tiếp – yếu tố rất quan trọng đối với sự phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.
Quan trọng hơn cả, nếu cha mẹ nhận thấy con có khả năng đặc biệt nhưng đồng thời cũng xuất hiện những dấu hiệu như ít tương tác, ít giao tiếp bằng mắt, khó chia sẻ cảm xúc hoặc chậm phát triển ngôn ngữ giao tiếp, hãy chủ động đưa trẻ đi đánh giá phát triển. Việc đánh giá không nhằm “gắn nhãn” cho con, mà giúp hiểu rõ điểm mạnh, điểm cần hỗ trợ để xây dựng kế hoạch đồng hành phù hợp.
Điều quý giá nhất không phải là con giỏi hơn người khác
Là cha mẹ, ai cũng mong con nổi bật, thông minh và thành công. Nhưng sau tất cả, điều mang lại hạnh phúc lâu dài cho một đứa trẻ không chỉ là khả năng đọc sớm, nói ngoại ngữ giỏi hay tính toán nhanh.
Điều quý giá hơn là con có thể tự tin giao tiếp, biết bày tỏ cảm xúc, xây dựng những mối quan hệ tích cực, thích nghi với môi trường học tập và cảm nhận được niềm vui trong cuộc sống.
Nếu con có một năng lực đặc biệt, hãy trân trọng và nuôi dưỡng món quà ấy. Nhưng đồng thời, cũng đừng quên quan sát toàn diện hành trình phát triển của con để không bỏ lỡ những khó khăn đang cần được hỗ trợ.
Cha mẹ không cần lo lắng vì việc đưa con đi đánh giá phát triển sẽ làm mất đi tài năng của trẻ. Ngược lại, phát hiện sớm và can thiệp đúng cách chính là cách giúp trẻ phát huy tối đa thế mạnh của mình, đồng thời bù đắp những kỹ năng còn hạn chế.
Mỗi đứa trẻ đều có một cách tỏa sáng khác nhau. Điều quan trọng không phải là con trở thành “thần đồng” trong mắt mọi người, mà là con được lớn lên với đầy đủ cơ hội để phát triển toàn diện, tự tin kết nối với thế giới và sống một cuộc đời hạnh phúc theo cách của chính mình.