Dấu hiệu trầm cảm ở trẻ em: Đừng nhầm lẫn với sự thay đổi tính cách

Có những đứa trẻ từng rất vui vẻ, thích trò chuyện, hào hứng với các hoạt động xung quanh nhưng dần trở nên ít nói, dễ cáu gắt, không muốn gặp bạn bè và thường xuyên cảm thấy mệt mỏi.

Khi được hỏi, con chỉ trả lời: “Con không sao”, “Con không muốn nói chuyện” hoặc “Con chẳng thích gì cả”.

Nhiều cha mẹ cho rằng con đang tuổi dậy thì, thay đổi tính cách, thiếu ý chí hoặc trở nên khó bảo. Nhưng đôi khi, phía sau những thay đổi ấy có thể là một vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng hơn: trầm cảm ở trẻ em.

Điều đáng lo ngại là trầm cảm không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng việc trẻ buồn bã, khóc lóc hay nói ra những suy nghĩ tiêu cực. Ở nhiều trẻ, khó khăn tâm lý được thể hiện thông qua sự cáu gắt, né tránh, đau đầu, đau bụng, mất tập trung hoặc giảm hứng thú với cuộc sống.

Theo góc nhìn chuyên môn của Chuyên gia tâm lý Phạm Hiền, muốn nhận diện đúng vấn đề, ba mẹ cần quan sát sự thay đổi tổng thể của trẻ, tìm hiểu những yếu tố liên quan và đánh giá mức độ ảnh hưởng đến quá trình phát triển. Không nên chỉ nhìn vào một hành vi riêng lẻ để kết luận trẻ có bị trầm cảm hay không.

1. Trầm cảm ở trẻ em là gì? Trẻ nhỏ có thực sự bị trầm cảm không?

Trầm cảm là một rối loạn sức khỏe tâm thần có thể ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ, hành vi, cơ thể và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày.

Trẻ em cũng có thể mắc trầm cảm. Tình trạng này có thể xuất hiện ở trẻ nhỏ, trẻ trong độ tuổi đi học và thanh thiếu niên, mặc dù cách biểu hiện ở mỗi giai đoạn phát triển không hoàn toàn giống nhau.

Ở người trưởng thành, trầm cảm thường được liên tưởng đến cảm giác buồn bã, tuyệt vọng, mất động lực hoặc không còn hứng thú với cuộc sống. Nhưng ở trẻ em, biểu hiện đôi khi phức tạp hơn.

Một đứa trẻ bị trầm cảm có thể không nói rằng mình buồn. Thay vào đó, trẻ dễ nổi nóng, thường xuyên phản ứng tiêu cực, mất hứng thú với trò chơi, khó tập trung hoặc có những than phiền thể chất lặp đi lặp lại.

Điều này khiến người lớn dễ bỏ sót vấn đề vì chỉ nhìn thấy hành vi bên ngoài mà chưa nhận ra những thay đổi trong đời sống cảm xúc của trẻ.

Cần phân biệt rằng buồn bã sau một sự việc không đồng nghĩa với trầm cảm. Trẻ có thể buồn, thất vọng hoặc mất cân bằng cảm xúc trong một khoảng thời gian khi gặp khó khăn. Chẩn đoán trầm cảm cần được thực hiện bởi người có chuyên môn, dựa trên cụm triệu chứng, thời gian, mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng đến chức năng sống của trẻ.

2. 10 dấu hiệu trầm cảm ở trẻ em ba mẹ cần đặc biệt chú ý

Không phải trẻ có một hoặc hai biểu hiện dưới đây đều mắc trầm cảm. Điều quan trọng là ba mẹ cần nhận ra sự thay đổi rõ rệt so với trạng thái thông thường của con, đặc biệt khi nhiều biểu hiện cùng xuất hiện và kéo dài.

2.1. Trẻ thường xuyên buồn bã, trống rỗng hoặc dễ khóc

Đây là biểu hiện nhiều người nghĩ đến đầu tiên khi nhắc đến trầm cảm.

Trẻ có thể thường xuyên buồn bã, ngồi một mình, ít cười, dễ khóc hoặc có vẻ mất đi sự hào hứng vốn có. Một số trẻ nói rằng mình cảm thấy cô đơn, không vui, không muốn làm gì hoặc không biết vì sao bản thân lại buồn.

Có trẻ không thể giải thích rõ cảm xúc mà chỉ thể hiện bằng nét mặt mệt mỏi, thái độ thờ ơ và sự thiếu kết nối với những người xung quanh.

Ba mẹ cần chú ý nếu trạng thái này xuất hiện thường xuyên, kéo dài và không còn giới hạn trong một tình huống cụ thể.

2.2. Trẻ dễ cáu gắt, nổi nóng và phản ứng tiêu cực

Một điểm dễ bị bỏ qua là trẻ em bị trầm cảm không phải lúc nào cũng thể hiện sự buồn bã. Ở trẻ em và thanh thiếu niên, tâm trạng cáu kỉnh, dễ nổi nóng hoặc phản ứng gay gắt có thể là biểu hiện nổi bật.

Trẻ có thể dễ tức giận khi được nhắc nhở, phản ứng mạnh với những chuyện nhỏ, thường xuyên tranh cãi với cha mẹ hoặc khó chịu khi phải tham gia hoạt động chung.

Nếu trước đây trẻ khá vui vẻ nhưng gần đây thường xuyên cáu gắt, ba mẹ không nên vội kết luận con hư, bướng bỉnh hay thiếu kỷ luật.

Cần tìm hiểu xem liệu sự thay đổi này có đi kèm với mất hứng thú, buồn bã, mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ hoặc những dấu hiệu tâm lý khác hay không.

2.3. Trẻ mất hứng thú với những điều từng yêu thích

Một trong những biểu hiện quan trọng của trầm cảm là sự suy giảm rõ rệt về hứng thú hoặc niềm vui đối với các hoạt động từng mang lại cảm giác tích cực.

Trẻ có thể không còn muốn chơi những trò chơi yêu thích, gặp gỡ bạn bè, tham gia thể thao, vẽ tranh, đọc sách hoặc đi chơi cùng gia đình.

Điều đáng lưu ý không chỉ là trẻ ít tham gia hoạt động mà còn là sự thay đổi trong cách trẻ cảm nhận niềm vui.

Có trẻ vẫn tham gia nhưng không còn hào hứng. Có trẻ từ chối mọi lời mời và chỉ muốn ở một mình.

Nếu tình trạng mất hứng thú kéo dài, ba mẹ cần quan tâm đến sức khỏe tâm thần của con thay vì chỉ cố gắng tạo thêm hoạt động giải trí.

2.4. Trẻ thu mình, cô lập và dần mất kết nối với mọi người

Trẻ có thể ít trò chuyện với cha mẹ, tránh tiếp xúc với bạn bè, không muốn tham gia các hoạt động tập thể hoặc thường xuyên tìm cách ở một mình.

Một số trẻ từng có nhiều bạn thân nhưng dần không muốn gặp gỡ. Một số trẻ vẫn đến trường nhưng không còn tham gia các cuộc trò chuyện, hoạt động chung hoặc vui chơi trong giờ nghỉ.

Sự thu mình có thể khiến cha mẹ nghĩ rằng con đang muốn có không gian riêng. Tuy nhiên, nếu trẻ đồng thời có tâm trạng tiêu cực, mất hứng thú và giảm khả năng sinh hoạt bình thường, đây là dấu hiệu cần được đánh giá.

Cần phân biệt sự hướng nội tự nhiên với tình trạng rút lui khỏi các mối quan hệ vốn có. Hướng nội không phải là bệnh lý; điều đáng chú ý là sự thay đổi bất thường và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ.

2.5. Trẻ thường xuyên tự trách, cảm thấy mình kém cỏi hoặc vô dụng

Đây là nhóm biểu hiện liên quan đến cách trẻ nhìn nhận bản thân.

Trẻ có thể thường xuyên nói: “Con chẳng làm được gì cả”, “Con luôn làm mọi người thất vọng”, “Con không giỏi bằng các bạn” hoặc “Không ai cần con”.

Một số trẻ trở nên nhạy cảm với lời nhận xét, luôn nghĩ rằng mình có lỗi hoặc cảm thấy bản thân không xứng đáng được yêu thương.

Khi những suy nghĩ tiêu cực lặp lại, trẻ có thể mất tự tin, ngại thử thách và dần né tránh các tình huống có nguy cơ thất bại.

Ba mẹ cần đặc biệt lưu ý khi trẻ liên tục thể hiện cảm giác vô giá trị, tội lỗi quá mức hoặc tuyệt vọng. Đây không đơn thuần là sự thiếu tự tin mà có thể là biểu hiện của khó khăn tâm lý nghiêm trọng.

2.6. Trẻ mệt mỏi, thiếu năng lượng và không muốn vận động

Trẻ có thể thường xuyên than mệt, uể oải, không muốn ra khỏi giường hoặc nhanh chóng mất sức khi tham gia những hoạt động bình thường.

Một số trẻ trở nên chậm chạp, ít vận động, không còn chủ động làm những việc trước đây vẫn thực hiện. Một số khác có thể cảm thấy kiệt sức dù không tham gia hoạt động thể chất quá nhiều.

Tình trạng mệt mỏi có thể ảnh hưởng đến việc học, vui chơi và khả năng duy trì sinh hoạt hằng ngày.

Tuy nhiên, mệt mỏi cũng có thể liên quan đến thiếu ngủ, thiếu máu, bệnh lý cơ thể hoặc nhiều nguyên nhân khác. Nếu biểu hiện kéo dài, ba mẹ nên đưa trẻ đi khám để được đánh giá phù hợp.

2.7. Trẻ thay đổi giấc ngủ và thói quen ăn uống

Những thay đổi về sinh hoạt có thể là tín hiệu cho thấy sức khỏe tâm thần của trẻ đang gặp khó khăn.

Về giấc ngủ, trẻ có thể khó đi vào giấc ngủ, thường xuyên thức giấc giữa đêm, ngủ nhiều hơn bình thường, không muốn thức dậy vào buổi sáng hoặc cảm thấy mệt mỏi dù đã ngủ.

Về ăn uống, trẻ có thể ăn ít hơn, mất cảm giác ngon miệng hoặc ăn nhiều hơn trước. Một số trẻ có thay đổi cân nặng đáng kể trong thời gian ngắn.

Những biểu hiện này không đủ để xác định trầm cảm, nhưng nếu xuất hiện đồng thời với thay đổi cảm xúc và hành vi, ba mẹ cần quan tâm hơn đến tình trạng của con.

2.8. Trẻ khó tập trung, giảm trí nhớ và sa sút học tập

Trầm cảm có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, ghi nhớ, xử lý thông tin và đưa ra quyết định.

Trẻ có thể ngồi học nhưng không tiếp thu được, dễ mất tập trung khi làm bài, hay quên những nhiệm vụ quen thuộc, làm bài chậm và thiếu chủ động hoặc không còn quan tâm đến kết quả học tập.

Điều này đôi khi khiến trẻ bị đánh giá là lười học, thiếu ý thức hoặc không có trách nhiệm.

Tuy nhiên, nếu tâm trạng tiêu cực kéo dài, trẻ không còn hứng thú với việc học và gặp khó khăn trong nhiều hoạt động khác, ba mẹ cần xem xét khả năng con đang gặp vấn đề tâm lý.

Đồng thời, cần đánh giá các nguyên nhân khác như ADHD, khó khăn học tập, rối loạn giấc ngủ hoặc vấn đề sức khỏe thể chất.

2.9. Trẻ thường xuyên đau đầu, đau bụng hoặc than khó chịu trong cơ thể

Một số trẻ không diễn đạt được cảm xúc buồn bã nhưng lại thường xuyên than đau đầu, đau bụng, buồn nôn hoặc mệt mỏi.

Các triệu chứng thể chất có thể xuất hiện cùng với khó khăn tâm lý và ảnh hưởng đến việc học, vui chơi hoặc sinh hoạt.

Đặc biệt, ba mẹ cần quan sát xem những than phiền này có đi kèm với thay đổi tâm trạng, mất hứng thú, thu mình hoặc né tránh các hoạt động hay không.

Không nên cho rằng trẻ đang giả vờ để trốn học. Cũng không nên mặc định mọi triệu chứng thể chất đều xuất phát từ trầm cảm. Trẻ cần được thăm khám để loại trừ nguyên nhân y khoa.

2.10. Trẻ nói về cái chết, muốn biến mất hoặc có hành vi tự làm đau bản thân

Đây là nhóm dấu hiệu cảnh báo đặc biệt nghiêm trọng.

Trẻ có thể nói: “Con không muốn sống nữa”, “Giá như con chưa từng được sinh ra”, “Con muốn biến mất” hoặc “Mọi người sẽ tốt hơn nếu không có con”.

Một số trẻ có thể tự làm đau bản thân, có hành vi nguy hiểm hoặc tìm cách gây tổn thương cho chính mình.

Ba mẹ tuyệt đối không xem đây là lời nói đùa, sự đe dọa để gây chú ý hay biểu hiện nhất thời của tuổi mới lớn.

Mọi lời nói về tự sát, ý nghĩ muốn chết hoặc hành vi tự làm đau bản thân đều cần được xem xét nghiêm túc và đánh giá an toàn ngay lập tức.

Nếu trẻ có nguy cơ tự sát hoặc đang không an toàn, cần đưa trẻ đến cơ sở cấp cứu hoặc cơ sở y tế phù hợp, không để trẻ một mình và chủ động hạn chế khả năng tiếp cận những vật dụng có thể gây thương tích.

3. Vì sao trẻ em có thể bị trầm cảm?

Trầm cảm ở trẻ em thường không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Đây là vấn đề phức tạp, có thể liên quan đến sự tương tác giữa yếu tố sinh học, tâm lý, trải nghiệm cá nhân và môi trường sống.

3.1. Yếu tố sinh học và tiền sử gia đình

Di truyền và tiền sử gia đình có thể góp phần làm tăng nguy cơ mắc trầm cảm ở một số trẻ.

Ngoài ra, những yếu tố liên quan đến hoạt động não bộ, sức khỏe thể chất, giấc ngủ và sự phát triển cũng có thể ảnh hưởng đến trạng thái cảm xúc.

Tuy nhiên, có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn sẽ mắc trầm cảm. Cần xem xét toàn bộ bối cảnh phát triển của trẻ.

3.2. Áp lực học tập và kỳ vọng quá lớn

Trẻ phải học tập liên tục, chịu áp lực thành tích, thường xuyên bị so sánh hoặc sợ mắc lỗi có thể rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

Đặc biệt, những trẻ có xu hướng cầu toàn, nhạy cảm với đánh giá hoặc luôn muốn làm hài lòng người lớn có thể tự đặt lên mình những yêu cầu vượt quá khả năng.

Khi thất bại liên tục mà không được hỗ trợ đúng cách, trẻ có thể hình thành cảm giác bất lực, tự trách và mất niềm tin vào bản thân.

3.3. Mâu thuẫn gia đình và thiếu cảm giác an toàn

Những cuộc xung đột kéo dài, sự thiếu ổn định trong gia đình, bạo lực, sự lạnh nhạt hoặc cách nuôi dạy quá khắt khe có thể ảnh hưởng đến cảm giác an toàn của trẻ.

Một số trẻ thường xuyên sống trong nỗi lo bị trách phạt, sợ làm cha mẹ thất vọng hoặc cảm thấy không được lắng nghe.

Cần nhấn mạnh rằng trầm cảm không thể được quy kết đơn giản là lỗi của cha mẹ. Việc tìm hiểu môi trường gia đình nhằm nhận diện yếu tố ảnh hưởng và xây dựng nguồn lực hỗ trợ, không phải để đổ lỗi.

3.4. Bị bắt nạt, cô lập hoặc tổn thương trong các mối quan hệ

Bị chế giễu, đe dọa, cô lập, bắt nạt trực tiếp hoặc trên môi trường mạng có thể khiến trẻ mất cảm giác an toàn.

Trẻ có thể dần sợ đến trường, mất niềm tin vào bạn bè, cảm thấy mình không được chấp nhận hoặc không có ai để chia sẻ.

Nếu trải nghiệm tiêu cực lặp lại và không được giải quyết, sức khỏe tâm thần của trẻ có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

3.5. Trải nghiệm mất mát, sang chấn và những biến cố lớn

Mất người thân, tai nạn, bệnh tật, chứng kiến bạo lực, bị xâm hại hoặc trải qua những sự kiện gây tổn thương có thể tác động sâu sắc đến cảm xúc của trẻ.

Một số trẻ xuất hiện phản ứng đau buồn hoặc căng thẳng sau biến cố. Một số khác có thể phát triển các vấn đề tâm lý kéo dài, bao gồm trầm cảm hoặc rối loạn liên quan đến sang chấn.

Cần đánh giá kỹ để phân biệt phản ứng đau buồn, rối loạn stress sau sang chấn và trầm cảm, bởi các tình trạng này có thể có biểu hiện chồng lấp nhưng không giống nhau.

3.6. Khó khăn trong phát triển và khả năng thích nghi

Trẻ có khó khăn về giao tiếp, học tập, điều chỉnh cảm xúc, tương tác xã hội hoặc những đặc điểm phát triển thần kinh khác có thể phải đối mặt với nhiều áp lực trong cuộc sống.

Nếu trẻ thường xuyên cảm thấy mình khác biệt, không theo kịp bạn bè, bị hiểu lầm hoặc thiếu sự hỗ trợ phù hợp, nguy cơ xuất hiện khó khăn tâm lý có thể tăng lên.

Vì vậy, khi đánh giá trẻ có biểu hiện trầm cảm, không nên chỉ xem xét cảm xúc mà cần quan tâm đến toàn bộ quá trình phát triển, năng lực thích nghi và môi trường của trẻ.

4. Phân biệt stress, trầm cảm và những thay đổi cảm xúc thông thường ở trẻ

Stress, trầm cảm và những thay đổi cảm xúc thông thường có thể có một số biểu hiện giống nhau, chẳng hạn trẻ buồn bã, cáu gắt, khó ngủ, giảm tập trung hoặc không muốn tham gia hoạt động.

Tuy nhiên, bản chất và diễn biến của những trạng thái này không hoàn toàn giống nhau.

Với stress, trẻ thường có phản ứng trước một hoặc nhiều áp lực cụ thể như kỳ thi, mâu thuẫn gia đình, bị bắt nạt hoặc thay đổi môi trường sống. Trẻ có thể lo lắng, căng thẳng, dễ kích động hoặc né tránh tình huống gây áp lực. Khi tác nhân được giải quyết và trẻ nhận được hỗ trợ phù hợp, trạng thái căng thẳng có thể giảm dần.

Với trầm cảm, khó khăn không chỉ nằm ở phản ứng trước một sự việc cụ thể. Trẻ có thể trải qua trạng thái buồn bã, cáu kỉnh hoặc mất hứng thú kéo dài, đi kèm với những thay đổi về suy nghĩ, năng lượng, giấc ngủ, ăn uống và khả năng sinh hoạt. Những biểu hiện này có thể xuất hiện ngay cả khi không có một biến cố rõ ràng trước đó.

Với những thay đổi cảm xúc thông thường, trẻ có thể buồn, thất vọng, giận dữ hoặc mất hứng thú trong một khoảng thời gian ngắn khi gặp chuyện không như ý. Cảm xúc thường thay đổi theo tình huống và trẻ vẫn có thể tìm lại niềm vui khi được an ủi, nghỉ ngơi hoặc giải quyết vấn đề.

Điểm quan trọng không phải là chỉ nhìn vào việc trẻ có buồn hay cáu gắt hay không, mà cần đánh giá mức độ kéo dài, tần suất, sự kết hợp của nhiều triệu chứng và ảnh hưởng đến cuộc sống.

Đặc biệt, stress kéo dài có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện những vấn đề sức khỏe tâm thần khác, nhưng không phải mọi trẻ bị stress đều sẽ mắc trầm cảm. Ngược lại, trầm cảm cũng có thể xuất hiện mà không có một sự kiện gây stress rõ ràng.

Vì vậy, nếu trẻ có nhiều dấu hiệu đáng lo ngại, ba mẹ nên tìm đến chuyên gia để được đánh giá thay vì tự phân loại tình trạng của con.

5. Khi nào ba mẹ cần đưa trẻ đi đánh giá tâm lý?

Ba mẹ nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi nhận thấy trẻ có những thay đổi rõ rệt và kéo dài về tâm trạng, hứng thú, giấc ngủ, ăn uống, năng lượng, khả năng tập trung hoặc quan hệ xã hội.

Một mốc thường được sử dụng trong đánh giá trầm cảm là các triệu chứng xuất hiện gần như hằng ngày trong ít nhất hai tuần. Tuy nhiên, đây không phải điều kiện để ba mẹ phải chờ đủ hai tuần mới tìm kiếm trợ giúp.

Nếu trẻ có biểu hiện nghiêm trọng, suy giảm chức năng rõ rệt hoặc có nguy cơ tự làm đau bản thân, cần được đánh giá ngay.

Quá trình đánh giá chuyên môn thường cần làm rõ trạng thái cảm xúc và suy nghĩ của trẻ, thời điểm bắt đầu, thời gian kéo dài và mức độ triệu chứng, ảnh hưởng đến học tập, gia đình, bạn bè và sinh hoạt, tiền sử phát triển, sức khỏe thể chất và sức khỏe tâm thần, những trải nghiệm bất lợi hoặc biến cố trẻ từng gặp, cũng như các yếu tố nguy cơ và nguồn lực bảo vệ trẻ.

Việc đánh giá cũng cần xem xét những tình trạng có thể có biểu hiện tương tự hoặc cùng tồn tại như lo âu, stress sau sang chấn, rối loạn giấc ngủ, ADHD, khó khăn học tập hoặc bệnh lý cơ thể.

6. Vì sao trẻ bị trầm cảm cần được trị liệu đúng cách?

Một sai lầm thường gặp là cho rằng chỉ cần đưa trẻ đi chơi nhiều hơn, khuyên con suy nghĩ tích cực hoặc yêu cầu con cố gắng thì tình trạng sẽ tự cải thiện.

Những hành động này có thể hữu ích trong một số hoàn cảnh, nhưng không đủ để thay thế đánh giá và điều trị khi trẻ thực sự mắc trầm cảm.

Trầm cảm có thể ảnh hưởng đến nhiều mặt trong quá trình phát triển. Nếu chỉ tập trung sửa một hành vi như không chịu học, không muốn giao tiếp hoặc hay cáu gắt, người lớn có thể bỏ qua những khó khăn sâu hơn đang tác động đến trẻ.

Một kế hoạch trị liệu phù hợp cần được cá nhân hóa theo độ tuổi, mức độ triệu chứng, hoàn cảnh sống và nhu cầu của trẻ.

6.1. Giúp trẻ nhận biết và diễn đạt cảm xúc

Nhiều trẻ không biết gọi tên cảm xúc, không hiểu vì sao mình buồn hoặc không thể nói ra điều khiến mình tổn thương.

Thông qua những phương pháp phù hợp với độ tuổi, chuyên gia có thể giúp trẻ nhận diện cảm xúc, hiểu mối liên hệ giữa suy nghĩ – cảm xúc – hành vi và từng bước diễn đạt nhu cầu của mình.

6.2. Điều chỉnh những suy nghĩ tiêu cực và cảm giác vô giá trị

Một số trẻ có xu hướng tự trách, cho rằng bản thân kém cỏi hoặc tin rằng mình luôn thất bại.

Các phương pháp trị liệu phù hợp, trong đó có trị liệu nhận thức – hành vi (CBT), có thể giúp trẻ nhận diện những suy nghĩ không hữu ích, kiểm tra cách diễn giải sự việc và phát triển cách ứng phó lành mạnh hơn.

6.3. Khôi phục hứng thú và khả năng tham gia hoạt động

Trẻ bị trầm cảm có thể mất dần động lực, không muốn vận động, học tập hoặc kết nối với người khác.

Quá trình hỗ trợ cần giúp trẻ từng bước quay lại các hoạt động phù hợp, xây dựng nhịp sinh hoạt ổn định và khôi phục những trải nghiệm tích cực.

6.4. Hỗ trợ cha mẹ và điều chỉnh môi trường sống

Cha mẹ đóng vai trò quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ. Tuy nhiên, cha mẹ cũng cần được hướng dẫn cách lắng nghe, phản hồi cảm xúc, giảm những áp lực không cần thiết và phối hợp với nhà trường.

Trong một số trường hợp, trị liệu gia đình hoặc tư vấn cha mẹ có thể là phần quan trọng của kế hoạch điều trị.

6.5. Kết hợp chăm sóc y tế khi cần thiết

Với trẻ bị trầm cảm mức độ trung bình hoặc nặng, hoặc có nguy cơ tự sát, cần được bác sĩ chuyên khoa sức khỏe tâm thần đánh giá.

Tùy tình trạng, bác sĩ có thể chỉ định điều trị tâm lý, thuốc hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Việc sử dụng thuốc ở trẻ em phải do bác sĩ quyết định, theo dõi và điều chỉnh; cha mẹ không tự ý dùng hoặc ngừng thuốc.

Mục tiêu của trị liệu không chỉ là làm trẻ vui vẻ trở lại, mà còn giúp trẻ phục hồi khả năng sinh hoạt, học tập, kết nối, điều chỉnh cảm xúc và phát triển phù hợp với độ tuổi.

7. Ba mẹ cần thay đổi điều gì để đồng hành cùng trẻ?

Khi nhận thấy con có dấu hiệu trầm cảm, ba mẹ thường trải qua nhiều cảm xúc: lo lắng, sợ hãi, tự trách hoặc không biết phải bắt đầu từ đâu.

Nhưng điều trẻ cần nhất không phải là một người lớn luôn cố gắng tìm cách khiến con vui lên. Trẻ cần một môi trường đủ an toàn để được lắng nghe, được tôn trọng và được hỗ trợ đúng với khó khăn mình đang gặp phải.

Ba mẹ có thể bắt đầu từ những điều sau:

Lắng nghe mà không phán xét: Đừng vội phủ nhận cảm xúc hoặc yêu cầu trẻ phải vui vẻ. Hãy để con biết rằng những điều con đang cảm nhận được tôn trọng.

Không so sánh trẻ với người khác: Những câu như “Bạn khác có sao đâu”, “Con phải mạnh mẽ lên” có thể khiến trẻ cảm thấy mình không được thấu hiểu.

Không xem nhẹ những lời nói tiêu cực: Khi trẻ nói mình vô dụng, không muốn sống hoặc muốn biến mất, hãy bình tĩnh lắng nghe và tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn ngay khi cần thiết.

Giảm áp lực không cần thiết: Xem xét lại kỳ vọng về điểm số, lịch học, hoạt động ngoại khóa và những yêu cầu đang khiến trẻ quá tải.

Phối hợp với chuyên gia và nhà trường: Trẻ cần được hỗ trợ nhất quán giữa gia đình, môi trường học tập và những người có chuyên môn.

8. Hiểu đúng trầm cảm để không bỏ lỡ thời điểm hỗ trợ trẻ

Trầm cảm ở trẻ em không phải là sự yếu đuối, thiếu ý chí hay biểu hiện của một đứa trẻ được nuông chiều quá mức.

Một đứa trẻ đang gặp khó khăn tâm lý có thể vẫn cười, vẫn đến trường, vẫn trò chuyện với mọi người nhưng bên trong lại đang phải đối mặt với những cảm xúc và suy nghĩ mà con chưa biết cách giải quyết.

Điều quan trọng là ba mẹ không nên chỉ nhìn vào những gì trẻ thể hiện ra bên ngoài. Cần quan sát sự thay đổi trong toàn bộ quá trình sinh hoạt, cảm xúc, nhận thức, hành vi và khả năng kết nối của con.

Theo định hướng chuyên môn của Chuyên gia tâm lý Phạm Hiền, hỗ trợ trẻ cần bắt đầu từ việc nhận diện đúng vấn đề – tìm hiểu nguyên nhân và yếu tố duy trì – đánh giá năng lực hiện tại – xây dựng phương án trị liệu phù hợp.

Không có một phương pháp duy nhất phù hợp với mọi trẻ. Mỗi trẻ cần được nhìn nhận trong hoàn cảnh phát triển, trải nghiệm và môi trường sống riêng.

Đừng đợi đến khi con không còn muốn học, không còn muốn giao tiếp hay nói ra những lời tuyệt vọng mới bắt đầu quan tâm đến sức khỏe tâm thần của trẻ.

Nếu ba mẹ nhận thấy con có những thay đổi kéo dài về cảm xúc, hành vi hoặc sinh hoạt, hãy chủ động tìm kiếm sự đánh giá chuyên môn để con được hỗ trợ kịp thời.

DR PSY – Đồng hành cùng cha mẹ trong hành trình thấu hiểu, chăm sóc và phục hồi sức khỏe tâm lý cho trẻ.