Có một cảnh tượng rất quen thuộc trong nhiều gia đình có con nhỏ, đặc biệt là những gia đình đang nuôi dạy trẻ tự kỷ, tăng động giảm chú ý (ADHD), chậm phát triển hoặc các trẻ có khó khăn về phát triển.
Buổi sáng đã muộn giờ. Đứa trẻ vẫn đang loay hoay với chiếc áo.
Một cánh tay chui nhầm vào cổ áo.
Chiếc cúc thứ hai cài sai vị trí.
Con mất gần mười phút vẫn chưa mặc xong.
Cha mẹ sốt ruột bước tới: “Để mẹ làm cho nhanh.”
Và chỉ vài giây sau, mọi thứ hoàn tất. Thoạt nhìn, đó là tình yêu.
Nhưng dưới góc độ phát triển tâm lý và kỹ năng sống, đó có thể là khoảnh khắc một cơ hội trưởng thành vừa bị lấy mất khỏi tay đứa trẻ.
Điều trẻ cần không phải là tốc độ, mà là cơ hội được làm
Rất nhiều cha mẹ vô tình đánh giá sự tiến bộ của con bằng tốc độ hoàn thành công việc.
Con mặc quần áo chậm.
Con ăn chậm.
Con dọn đồ chơi chậm.
Con làm bài tập chậm.
Con vệ sinh cá nhân chậm.
Và bởi vì người lớn luôn sống trong áp lực thời gian, chúng ta thường chọn cách làm thay để mọi thứ diễn ra nhanh hơn.
Nhưng não bộ trẻ không phát triển nhờ người lớn hoàn thành công việc hộ.
Não bộ phát triển nhờ chính quá trình trẻ tự thực hiện.
Mỗi lần con tự luồn tay vào tay áo, não bộ đang học phối hợp vận động.
Mỗi lần con tự kéo khóa áo, não bộ đang học kỹ năng giải quyết vấn đề.
Mỗi lần con sửa lại chiếc cúc cài sai, não bộ đang học khả năng tự điều chỉnh.
Điều quan trọng không phải là chiếc áo được mặc xong nhanh đến đâu.
Điều quan trọng là con đã học được gì trong quá trình ấy.
Vì sao cha mẹ thường làm thay con?
Nhiều người nghĩ nguyên nhân là do chiều con.
Thực tế không hẳn như vậy.
Phần lớn cha mẹ làm thay xuất phát từ tình thương.
Nhìn con vật lộn với một việc đơn giản, cha mẹ thấy xót.
Nhìn con thất bại liên tục, cha mẹ thấy đau.
Nhìn con mất quá nhiều thời gian cho một việc nhỏ, cha mẹ cảm thấy thương con vô cùng.
Đặc biệt với trẻ đặc biệt, cha mẹ thường mang theo cảm giác áy náy.
Họ biết con phải cố gắng nhiều hơn người khác.
Họ biết con gặp nhiều khó khăn hơn người khác.
Họ sợ con mệt.
Sợ con căng thẳng.
Sợ con tổn thương.
Và rồi họ chọn giúp con ngay lập tức.
Nhưng đôi khi, điều khiến trẻ trưởng thành không phải là được cứu khỏi khó khăn mà là được ở lại trong khó khăn với sự đồng hành an toàn của người lớn.
Trẻ không yếu vì khó khăn
Trẻ yếu đi khi không được học cách vượt qua khó khăn.
Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất trong giáo dục đặc biệt và tâm lý phát triển.
Một đứa trẻ không trở nên kiên trì nhờ được làm hộ.
Một đứa trẻ không trở nên tự tin nhờ được giải quyết mọi vấn đề thay mình.
Một đứa trẻ không trở nên độc lập nhờ được chăm sóc suốt đời.
Sự tự tin thật sự xuất hiện khi trẻ có trải nghiệm: “Mình đã làm được.”
Dù mất 20 phút.
Dù làm sai 10 lần.
Dù phải thử đi thử lại.
Nhưng cuối cùng đó là thành quả của chính con.
Không có cảm giác chiến thắng nào mạnh mẽ bằng việc tự mình vượt qua thử thách.
Sai lầm phổ biến của nhiều gia đình có trẻ đặc biệt
Nhiều phụ huynh cho rằng vì con tự kỷ, ADHD hoặc chậm phát triển nên con cần được đối xử khác.
Sự thật là trẻ cần được hỗ trợ khác cách, nhưng không nên được miễn trừ khỏi việc trưởng thành.
Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.
Hỗ trợ khác cách nghĩa là:
- Chia nhiệm vụ thành các bước nhỏ hơn.
- Dạy nhiều lần hơn.
- Hướng dẫn trực quan hơn.
- Kiên nhẫn hơn.
- Đồng hành lâu hơn.
Nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là giúp con tự thực hiện.
Ngược lại, nếu vì con đặc biệt mà cha mẹ liên tục làm thay, giảm trách nhiệm hoặc bỏ qua các kỹ năng tự phục vụ, trẻ sẽ dần hình thành sự lệ thuộc.
Lâu ngày, trẻ không còn tin vào khả năng của bản thân.
Con bắt đầu chờ người khác giúp.
Chờ người khác quyết định.
Chờ người khác giải quyết.
Và đó mới là điều đáng lo ngại.
“Con làm lâu quá” không phải là lý do để dừng lại
Trong các chương trình can thiệp phát triển kỹ năng sống, một nguyên tắc thường được áp dụng là:
Nếu trẻ có khả năng học được, hãy tiếp tục tạo cơ hội cho trẻ thực hành.
Không ai sinh ra đã biết mặc quần áo.
Không ai sinh ra đã biết buộc dây giày.
Không ai sinh ra đã biết quản lý cảm xúc.
Tất cả đều là kỹ năng.
Và kỹ năng chỉ xuất hiện thông qua lặp lại.
Với một số trẻ, việc học có thể diễn ra sau vài lần thử.
Với trẻ đặc biệt, có thể cần hàng trăm hoặc hàng nghìn lần lặp lại.
Điều đó không có nghĩa là trẻ không học được.
Điều đó chỉ có nghĩa là trẻ cần thêm thời gian.
Vì vậy, khi con mất 15 phút để mặc áo, vấn đề không phải là con quá chậm.
Vấn đề là người lớn có đủ kiên nhẫn để chờ hay không.
Điều cha mẹ thực sự cần làm
Thay vì mặc quần áo giúp con, hãy ở bên cạnh con.
Thay vì làm thay, hãy hỗ trợ từng bước.
Thay vì nói “Để mẹ làm cho nhanh”, hãy nói:
“Con thử lại nhé.”
“Mẹ biết việc này khó.”
“Con đang tiến bộ rồi.”
“Không sao, mình làm tiếp.”
Những câu nói này không chỉ giúp trẻ hoàn thành nhiệm vụ.
Chúng còn xây dựng niềm tin nội tại rằng:
“Mình có thể làm được.”
Trong tâm lý học phát triển, đây là nền tảng quan trọng của năng lực tự chủ và khả năng phục hồi tâm lý.
Sự kiên nhẫn hôm nay chính là món quà của tương lai
Nhiều cha mẹ mong con lớn lên có thể tự lập.
Nhưng tự lập không xuất hiện đột ngột ở tuổi 18.
Tự lập được xây dựng từ những việc rất nhỏ bắt đầu từ tuổi thơ.
Từ việc tự cất đồ chơi.
Từ việc tự mặc quần áo.
Từ việc tự đánh răng.
Từ việc tự dọn dẹp sau khi làm bẩn.
Từ việc hoàn thành một nhiệm vụ dù không thích.
Mỗi kỹ năng nhỏ hôm nay đều là nền móng cho cuộc sống độc lập ngày mai.
Nếu cha mẹ liên tục thay con làm những việc con có thể học được, tương lai sẽ đến rất nhanh.
Đến lúc đó, điều khiến cha mẹ lo lắng không còn là việc con mặc áo quá chậm.
Mà là việc con không biết tự chăm sóc chính mình.
Yêu con không phải là làm cho con một cuộc sống dễ dàng
Có một sự thật khiến nhiều người làm cha mẹ đau lòng.
Thế giới bên ngoài sẽ không luôn dịu dàng với con.
Không phải ai cũng hiểu những khó khăn con đang trải qua.
Không phải ai cũng chờ con sẵn sàng.
Không phải ai cũng làm thay con.
Vì thế, nhiệm vụ của gia đình không phải là loại bỏ mọi khó khăn.
Mà là giúp con có đủ năng lực để đối diện với khó khăn.
Đó mới là tình yêu bền vững.
Đó mới là sự bảo vệ thực sự.
Bởi một đứa trẻ được bao bọc quá mức có thể cảm thấy an toàn trong hiện tại.
Nhưng một đứa trẻ được rèn luyện khả năng tự lập sẽ có sức mạnh để bước đi trong tương lai.
Gửi đến những cha mẹ đang mệt mỏi
Nếu hôm nay bạn đang ngồi chờ con mặc một chiếc áo suốt 20 phút.
Nếu hôm nay bạn phải hướng dẫn con từng bước nhỏ.
Nếu hôm nay bạn cảm thấy hành trình này quá dài.
Xin hãy nhớ rằng bạn không hề thất bại. Bạn đang làm một công việc vô cùng quan trọng.
Mỗi lần bạn kiên nhẫn chờ con hoàn thành.
Mỗi lần bạn không làm thay.
Mỗi lần bạn cho con cơ hội thử lại.
Đó là mỗi lần con đang học cách tin vào chính mình. Con có thể chậm hơn nhiều đứa trẻ khác. Nhưng chậm không có nghĩa là không thể. Hành trình trưởng thành của con không được đo bằng tốc độ.
Nó được đo bằng số lần con dám tiếp tục dù gặp khó khăn.
Và điều tuyệt vời nhất cha mẹ có thể trao cho con không phải là một cuộc đời không có thử thách. Mà là niềm tin rằng: “Dù khó đến đâu, con vẫn có thể tự bước tiếp.”
Vì thế, lần tới khi con mất rất lâu để mặc quần áo, hãy thử dừng lại vài phút.
Đừng vội làm thay.
Hãy ở bên cạnh.
Hãy động viên.
Hãy tin tưởng.
Bởi đôi khi, sự trưởng thành bắt đầu từ chính chiếc áo mà con đang cố gắng tự mặc lấy.