Có những lúc cha mẹ nhìn thấy con đang nói chuyện một mình, bật khóc vì một điều mà người khác không nhìn thấy, sợ hãi một âm thanh không ai nghe được, khẳng định có người đang theo dõi mình hoặc đột nhiên thay đổi cách suy nghĩ và hành xử. Phản ứng đầu tiên của người lớn thường là hoảng sợ: “Con bị làm sao vậy?”
Nhưng phía sau một biểu hiện bất thường không phải lúc nào cũng là điều cha mẹ có thể nhìn thấy ngay bằng mắt thường. Có những trải nghiệm diễn ra hoàn toàn bên trong thế giới của trẻ: cảm xúc bị đẩy lên quá mạnh, nhận thức bị thay đổi, suy nghĩ trở nên khó kiểm soát và những điều trẻ cảm nhận có thể trở nên chân thật đến mức con không phân biệt được đâu là trải nghiệm nội tâm, đâu là thực tế bên ngoài.
Đây là một trong những vấn đề đặc biệt cần được quan tâm khi tìm hiểu về tâm thần phân liệt ở trẻ em và thanh thiếu niên, cũng như các biểu hiện liên quan đến ảo thanh, ảo giác và rối loạn tư duy. Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là cha mẹ không nên tự chẩn đoán con chỉ từ một biểu hiện đơn lẻ.
Một đứa trẻ nói rằng mình nghe thấy tiếng nói không có nghĩa ngay lập tức trẻ mắc tâm thần phân liệt.
Điều cần làm trước tiên không phải là hoảng loạn hay gắn nhãn, mà là bình tĩnh tìm hiểu: Điều gì đang xảy ra bên trong con?
Khi cảm xúc không còn được trải nghiệm theo cách bình thường
Cảm xúc của trẻ không tồn tại tách biệt với nhận thức. Khi một đứa trẻ sợ hãi, căng thẳng, bị sang chấn hoặc trải qua những khó khăn tâm lý nghiêm trọng, cách con tiếp nhận và diễn giải thế giới cũng có thể thay đổi.
Một âm thanh bình thường có thể trở nên đáng sợ.
Một ánh mắt của người khác có thể bị hiểu thành sự đe dọa.
Một suy nghĩ thoáng qua có thể trở nên quá mạnh.
Một cảm giác bất an có thể được trẻ diễn giải thành “có ai đó đang theo dõi con”.
Ở một số trường hợp, trẻ có thể trải nghiệm ảo giác, tức cảm nhận một điều gì đó mà không có kích thích tương ứng từ môi trường bên ngoài. Ảo thanh là một dạng trong đó người trẻ có thể nghe thấy tiếng nói hoặc âm thanh mà người khác không nghe thấy.
Nhưng ảo thanh không phải là một từ đồng nghĩa với tâm thần phân liệt.
Đây là điểm cha mẹ đặc biệt cần hiểu.
Những trải nghiệm giống ảo giác có thể xuất hiện trong nhiều bối cảnh khác nhau, bao gồm một số rối loạn tâm thần, tình trạng y khoa, tác động của chất, thiếu ngủ nghiêm trọng hoặc những nguyên nhân khác. Vì vậy, khi trẻ có dấu hiệu nghe tiếng nói, nhìn thấy điều người khác không thấy hoặc có những niềm tin rất khác thường, cần được đánh giá chuyên môn thay vì tự kết luận.
Ảo thanh không phải lúc nào cũng là “con tưởng tượng”
Khi trẻ nói: “Có người đang nói với con”, “Con nghe thấy tiếng gọi”, “Có người bảo con phải làm điều này”, nhiều cha mẹ có thể phản ứng bằng câu:
“Không có ai cả!”
“Con tưởng tượng ra thôi.”
“Đừng nói linh tinh.”
Với người lớn, câu nói ấy có thể hoàn toàn hợp lý.
Nhưng đối với trẻ, trải nghiệm mà con đang cảm nhận có thể rất thật.
Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải xác nhận rằng tiếng nói ấy thực sự tồn tại. Đây là sự khác biệt rất quan trọng giữa thừa nhận cảm xúc của trẻ và khẳng định nội dung của trải nghiệm là sự thật.
Cha mẹ có thể nói:
“Bố mẹ tin rằng con đang thực sự nghe thấy điều đó và điều này khiến con sợ.”
Thay vì:
“Đúng rồi, chắc chắn có người đang nói với con.”
Cách phản hồi đầu tiên giúp trẻ cảm thấy mình được lắng nghe mà không củng cố một niềm tin có thể không phù hợp với thực tế.
Đây chính là một phần quan trọng trong việc hỗ trợ sức khỏe tinh thần của trẻ: tôn trọng trải nghiệm cảm xúc nhưng vẫn giữ sự kết nối với thực tế.
Đằng sau một biểu hiện bất thường có thể là cả một thế giới đang quá tải
Khi trẻ có những hành vi khó hiểu, người lớn thường tập trung vào phần “bất thường”:
Con nói một mình.
Con cười hoặc khóc không rõ lý do.
Con trở nên nghi ngờ mọi người.
Con nói rằng có người theo dõi mình.
Con nghe thấy tiếng nói.
Con trở nên xa cách.
Con khó tập trung hoặc suy nghĩ thiếu mạch lạc.
Nhưng nếu chỉ nhìn vào biểu hiện, cha mẹ rất dễ rơi vào hai thái cực: hoặc phủ nhận hoàn toàn, hoặc lập tức gắn nhãn bệnh lý.
Cả hai đều có thể khiến việc hỗ trợ trẻ trở nên khó khăn hơn.
Điều cần thiết là nhìn toàn bộ bức tranh: biểu hiện bắt đầu từ khi nào, diễn ra với tần suất ra sao, trẻ có nhận thức được sự khác biệt giữa trải nghiệm của mình và thực tế không, giấc ngủ thế nào, việc học và giao tiếp thay đổi ra sao, cảm xúc có biến động mạnh không, trẻ có sử dụng chất hoặc thuốc nào không và trước đó có những vấn đề sức khỏe hay tâm lý nào không.
Đó là lý do đánh giá chuyên môn đóng vai trò quan trọng.
Tâm thần phân liệt ở trẻ em: đừng biến một dấu hiệu thành một chẩn đoán
Khi nghe đến cụm từ tâm thần phân liệt ở trẻ em, nhiều cha mẹ lập tức nghĩ đến những biểu hiện như ảo giác, nghe tiếng nói hoặc hành vi kỳ lạ.
Tuy nhiên, chẩn đoán một rối loạn tâm thần không thể dựa trên một biểu hiện riêng lẻ.
Tâm thần phân liệt là một rối loạn tâm thần nghiêm trọng liên quan đến nhiều nhóm triệu chứng, có thể bao gồm triệu chứng loạn thần như hoang tưởng và ảo giác, rối loạn tư duy hoặc lời nói, thay đổi hành vi, cùng những triệu chứng âm tính như giảm biểu lộ cảm xúc, giảm động lực hoặc thu mình xã hội. Biểu hiện, mức độ và diễn tiến có thể khác nhau giữa từng người.
Ở trẻ em và thanh thiếu niên, việc nhận diện càng cần thận trọng bởi nhiều biểu hiện tâm lý có thể chồng lấp với các vấn đề phát triển, cảm xúc, hành vi hoặc những tình trạng sức khỏe khác.
Vì vậy, không nên dùng một biểu hiện như “con nghe thấy tiếng nói” để kết luận trẻ bị tâm thần phân liệt.
Cha mẹ cần một quá trình đánh giá toàn diện và chuyên môn.
Khi cha mẹ sợ hãi, đứa trẻ càng cần một người lớn bình tĩnh
Có lẽ điều khó nhất với cha mẹ là nhìn thấy con trải nghiệm những điều mà chính mình không thể nhìn thấy.
Con nói có người đang nói chuyện với con.
Con sợ một thứ không ai khác nhận ra.
Con tin rằng người khác đang có ý định làm hại mình.
Con thay đổi hoàn toàn so với trước đây.
Cha mẹ có thể hoang mang, mất ngủ, tự hỏi: “Mình đã làm gì sai?”
Nhưng đây chính là lúc cha mẹ cần được chữa lành khỏi cảm giác tội lỗi.
Một rối loạn tâm thần không phải là bằng chứng cho thấy cha mẹ đã nuôi con sai.
Không phải cứ trẻ gặp vấn đề tâm lý là do cha mẹ thiếu yêu thương.
Không phải cứ con có hành vi bất thường là gia đình đã thất bại.
Việc cha mẹ tự trách mình có thể khiến toàn bộ gia đình bị mắc kẹt trong sợ hãi, trong khi điều trẻ cần nhất lại là một người lớn đủ bình tĩnh để quan sát, bảo vệ và tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.
Chữa lành cho cha mẹ không phải là phủ nhận vấn đề của con. Chữa lành là giúp cha mẹ đủ tỉnh táo để nhìn đúng vấn đề mà không bị tội lỗi nhấn chìm.
Đừng tranh luận với trải nghiệm mà con đang cảm nhận
Khi trẻ nói: “Con nghe thấy tiếng nói.”
Cha mẹ có thể muốn chứng minh: “Không có ai nói cả.”
Khi trẻ nói: “Có người đang theo dõi con.”
Cha mẹ có thể lập tức phản bác: “Không ai theo dõi con hết!”
Nhưng một cuộc tranh luận logic đôi khi không làm trải nghiệm của trẻ biến mất.
Điều cha mẹ cần làm là giữ hai điều cùng lúc: không phủ nhận cảm xúc và không củng cố niềm tin sai lệch.
Có thể nói:
“Bố mẹ hiểu con đang rất sợ.”
“Bố mẹ không nghe thấy âm thanh đó, nhưng bố mẹ thấy con đang thực sự khó chịu.”
“Chúng ta cùng tìm hiểu xem điều gì đang xảy ra.”
Nếu trẻ đang gặp nguy hiểm, nghe tiếng nói thúc giục làm hại bản thân hoặc người khác, có hành vi mất kiểm soát nghiêm trọng hoặc không còn khả năng tự chăm sóc, gia đình cần tìm kiếm hỗ trợ y tế/tâm thần khẩn cấp.
Trong những tình huống như vậy, an toàn phải được đặt lên trước việc tranh luận đúng – sai.
“Cảm xúc – Ảo thanh – Ảo giác”: hãy nhìn từ bên trong ra bên ngoài
Một trong những điều quan trọng khi đồng hành cùng trẻ là hiểu rằng trải nghiệm tâm lý có nhiều tầng.
Cảm xúc có thể là sợ hãi, bất an, căng thẳng, tuyệt vọng hoặc hoang mang.
Nhận thức là cách trẻ diễn giải điều đang xảy ra.
Trải nghiệm giác quan có thể xuất hiện dưới dạng nghe, nhìn hoặc cảm nhận những điều người khác không trải nghiệm.
Hành vi là phần cuối cùng mà người lớn nhìn thấy.
Nếu chỉ xử lý hành vi, chúng ta có thể bỏ qua những tầng sâu hơn.
Một đứa trẻ la hét có thể đang sợ.
Một đứa trẻ né tránh có thể đang hoang mang.
Một đứa trẻ nói rằng mình nghe thấy tiếng nói có thể đang trải nghiệm một vấn đề cần được đánh giá chuyên môn.
Vì vậy, thay vì chỉ hỏi: “Làm sao để con hết hành vi này?”, cha mẹ cần tiến thêm một bước:
“Điều gì đang xảy ra với cảm xúc, nhận thức và trải nghiệm của con?”
Đây là góc nhìn giúp cha mẹ chuyển từ đối đầu sang tìm hiểu.
Những dấu hiệu cha mẹ không nên bỏ qua
Cha mẹ nên đặc biệt chú ý nếu trẻ có sự thay đổi rõ rệt so với trước đây và kéo dài, chẳng hạn: thường xuyên nói hoặc hành xử như đang đáp lại những âm thanh không ai khác nghe thấy; khẳng định chắc chắn những điều không phù hợp với thực tế; trở nên cực kỳ nghi ngờ hoặc sợ hãi; lời nói và suy nghĩ ngày càng khó hiểu; thu mình mạnh khỏi gia đình và bạn bè; suy giảm rõ rệt việc học và khả năng tự chăm sóc; giấc ngủ thay đổi nghiêm trọng; hoặc xuất hiện hành vi nguy hiểm cho bản thân hay người khác.
Những dấu hiệu này không đồng nghĩa trẻ chắc chắn mắc tâm thần phân liệt. Chúng là những tín hiệu cho thấy trẻ cần được đánh giá nghiêm túc để tìm nguyên nhân.
Cha mẹ càng cung cấp đầy đủ thông tin về thời điểm khởi phát, diễn tiến, giấc ngủ, thuốc đang sử dụng, sức khỏe thể chất, thay đổi môi trường và các biểu hiện đi kèm, quá trình đánh giá càng có thêm dữ liệu hữu ích.
Góc nhìn chữa lành: cha mẹ không cần trở thành bác sĩ của con
Khi con có những biểu hiện liên quan đến ảo thanh, ảo giác hoặc rối loạn tâm lý, cha mẹ rất dễ rơi vào trạng thái tìm kiếm mọi thông tin trên mạng rồi tự đối chiếu từng dấu hiệu.
Điều đó xuất phát từ tình yêu và nỗi sợ.
Nhưng cha mẹ không cần tự mình đưa ra chẩn đoán.
Điều quan trọng hơn là nhận ra khi nào con cần được hỗ trợ và tìm đúng người có chuyên môn.
Cha mẹ có thể trở thành người quan sát tốt nhất về sự thay đổi của con, nhưng không cần tự biến mình thành người chẩn đoán.
Bạn không thất bại chỉ vì con đang gặp một vấn đề tâm lý.
Bạn không phải là một người cha, người mẹ tồi chỉ vì bạn chưa hiểu ngay điều đang xảy ra.
Và con cũng không phải là một đứa trẻ “đáng sợ” chỉ vì thế giới bên trong của con đang trở nên khó hiểu.
Con vẫn là con. Chỉ là lúc này, con có thể đang cần nhiều sự hỗ trợ hơn để hiểu và kết nối lại với chính thế giới của mình.
Đừng chỉ nhìn thấy “ảo giác”, hãy nhìn thấy đứa trẻ phía sau
Một đứa trẻ đang nghe thấy điều người khác không nghe thấy có thể khiến cha mẹ sợ hãi.
Một đứa trẻ tin vào điều người khác không tin có thể khiến cha mẹ bất lực.
Nhưng phía sau những biểu hiện ấy vẫn là một con người đang trải nghiệm một thế giới nội tâm rất thật đối với chính mình.
Điều con cần không phải là ánh mắt kỳ thị.
Không phải những câu nói khiến con xấu hổ.
Không phải sự phủ nhận hoặc tranh luận không hồi kết.
Con cần được bảo vệ, được lắng nghe, được đánh giá đúng và được tiếp cận sự hỗ trợ phù hợp.
Đó cũng là tinh thần của Dr PSY Việt Nam khi tiếp cận các vấn đề tâm lý và phát triển của trẻ: không dừng lại ở việc nhìn thấy một biểu hiện bên ngoài, mà cần tìm hiểu nguyên nhân, bối cảnh, cảm xúc, nhận thức và năng lực thích ứng phía sau.
Bởi đôi khi, thứ khiến cha mẹ sợ nhất không phải là điều đang xảy ra với con.
Mà là việc cha mẹ không hiểu điều gì đang xảy ra với con.
Và hành trình chữa lành có thể bắt đầu từ một thay đổi rất nhỏ:
Thay vì hỏi: “Tại sao con lại như thế?”
Hãy hỏi: “Con đang trải nghiệm điều gì mà bố mẹ chưa hiểu?”
Thay vì chỉ cố làm cho ảo thanh biến mất, hãy tìm hiểu điều gì đang xảy ra với thế giới nội tâm của trẻ.
Thay vì tự trách mình, hãy bình tĩnh tìm kiếm sự đánh giá chuyên môn.
Bởi hiểu đúng không có nghĩa là phủ nhận vấn đề. Hiểu đúng là bước đầu để không bỏ lỡ tín hiệu mà con đang gửi đi.
Đằng sau cảm xúc có thể là một trải nghiệm chưa được gọi tên. Đằng sau ảo thanh, ảo giác có thể là một vấn đề cần được đánh giá. Và đằng sau tất cả những điều khiến người lớn sợ hãi vẫn là một đứa trẻ cần được nhìn thấy bằng sự hiểu biết, bình tĩnh và nhân văn.
Con không cần cha mẹ sợ con. Con cần cha mẹ đủ bình tĩnh để cùng con tìm đường trở về với thực tại và với chính mình.