Nhiều cha mẹ thấy rằng sau khi trẻ đã được can thiệp tích cực và bước vào lớp 1, các kỹ năng học tập cơ bản như đọc, viết hoặc tính toán có vẻ ổn định, nhưng sau một thời gian, trẻ lại xuất hiện các khó khăn mới như tăng động, giảm chú ý, không có bạn chơi, không tự học và tiếp thu chậm. Hiện tượng này khiến cha mẹ lo lắng và tự hỏi liệu việc can thiệp trước đó có thực sự hiệu quả hay không.
Về mặt thần kinh, ở giai đoạn tiểu học, các hệ thống điều hành hành vi và điều hòa chú ý đang chịu áp lực lớn. Não bộ của trẻ ASD thường gặp khó khăn trong việc duy trì chú ý liên tục, lập kế hoạch, tự kiểm soát hành vi và điều hòa cảm xúc. Khi yêu cầu học tập và xã hội tăng lên, sự khác biệt trong mạng lưới thần kinh điều hành, xử lý cảm giác và giao tiếp xã hội có thể dẫn đến biểu hiện tăng động, khó tập trung và khó tương tác với bạn bè. Một sai lầm phổ biến của cha mẹ là tập trung quá mức vào kỹ năng học thuật, coi kết quả kiểm tra hay điểm số là thước đo thành công, trong khi bỏ qua phát triển chức năng điều hành, kỹ năng xã hội và tự quản lý hành vi. Ngoài ra, việc áp đặt lộ trình học tập không phù hợp với nhịp học và khí chất của trẻ, hoặc thiếu sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các chuyên gia can thiệp, có thể tạo ra áp lực quá tải. Trẻ ASD khi bị quá tải về cảm xúc và nhận thức thường biểu hiện bằng tăng động, chống đối hoặc rút lui, dẫn đến khó tiếp thu kiến thức và gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội.
Chiến lược hiệu quả hơn là kết hợp phát triển kỹ năng học thuật với hỗ trợ chức năng điều hành, điều hòa cảm xúc và kỹ năng xã hội. Hướng dẫn trẻ cách tự quản lý thời gian, duy trì chú ý, giải quyết xung đột và tạo môi trường học tập có tính dự đoán và an toàn sẽ giúp trẻ không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn xây dựng được mối quan hệ bạn bè và kỹ năng hòa nhập. Việc duy trì lộ trình can thiệp linh hoạt, cá nhân hóa và toàn diện, đồng hành cùng trẻ trong cả học tập lẫn đời sống xã hội, là chìa khóa để trẻ phát triển ổn định và tự tin hơn.
Những thay đổi của môi trường học tập và áp lực lên chức năng điều hành:
Khi trẻ bước vào lớp 1, môi trường học tập thay đổi không chỉ về nội dung mà còn về cách thức vận hành của hoạt động học. Trẻ không còn học trong bối cảnh đơn giản, có hỗ trợ trực tiếp như trước, mà phải tự quản lý nhiều yêu cầu cùng lúc: duy trì chú ý trong thời gian dài, kiểm soát xung động, ghi nhớ và thực hiện chỉ dẫn, lập kế hoạch cho nhiệm vụ, đồng thời phối hợp với bạn bè trong các hoạt động nhóm. Tất cả những năng lực này thuộc về chức năng điều hành một hệ thống trung tâm giúp tổ chức hành vi có mục đích.
Về mặt thần kinh, chức năng điều hành được điều phối chủ yếu bởi vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex), cùng với các kết nối đến vùng thái dương và hải mã, nơi xử lý trí nhớ và tích hợp thông tin. Ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD), các mạng lưới này thường phát triển theo nhịp khác biệt, với mức độ kết nối chưa đồng bộ. Điều này khiến trẻ gặp khó khăn khi phải xử lý đồng thời nhiều yêu cầu, chuyển đổi giữa các nhiệm vụ hoặc duy trì sự tập trung trong môi trường nhiều kích thích. Khi bước vào lớp học đông trẻ, với nhịp độ nhanh và yêu cầu liên tục, hệ thần kinh của trẻ có thể rơi vào trạng thái quá tải. Biểu hiện bên ngoài thường là mất tập trung, tăng động, chậm hoàn thành nhiệm vụ hoặc phản ứng cảm xúc không phù hợp. Tuy nhiên, những biểu hiện này không phản ánh việc trẻ không học được, mà cho thấy hệ thống điều hành chưa đủ trưởng thành để đáp ứng mức yêu cầu mới của môi trường. Một sai lầm phổ biến là cha mẹ cho rằng khi trẻ đã có kỹ năng học tập cơ bản, những kỹ năng này sẽ tự động được chuyển sang môi trường lớp 1.
Thực tế, nếu không có sự chuẩn bị và củng cố chức năng điều hành trong các bối cảnh phức tạp hơn, trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc áp dụng những gì đã học. Điều này dễ dẫn đến cảm giác hụt hẫng khi trẻ biết nhưng không làm được trong thực tế. Vì vậy, bên cạnh việc duy trì phát triển học thuật, cần chủ động hỗ trợ trẻ xây dựng các kỹ năng điều hành như duy trì chú ý, chia nhỏ nhiệm vụ, lập kế hoạch đơn giản và tự kiểm soát hành vi trong bối cảnh thực tế. Khi chức năng điều hành được củng cố, trẻ không chỉ học hiệu quả hơn mà còn dần thích nghi với môi trường học tập, từ đó hình thành cảm giác an toàn và chủ động trong quá trình học.
Khó khăn trong tương tác xã hội và xây dựng mối quan hệ bạn bè:
Khi bước vào lớp 1, trẻ không chỉ đối diện với yêu cầu học tập mà còn phải tham gia vào một môi trường xã hội phức tạp hơn, nơi các mối quan hệ bạn bè trở thành một phần quan trọng của trải nghiệm học đường. Trẻ cần biết cách đọc tín hiệu xã hội, chia sẻ, hợp tác, chờ đợi và điều chỉnh hành vi theo nhóm. Đây là những kỹ năng không mang tính tự phát, mà đòi hỏi sự tích hợp giữa nhận thức xã hội, điều hòa cảm xúc và kinh nghiệm tương tác thực tế. Ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD), những năng lực này thường phát triển theo nhịp khác biệt. Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc nhận diện cảm xúc qua nét mặt, giọng nói, hoặc không hiểu được các quy tắc ngầm trong giao tiếp như luân phiên, giữ khoảng cách hay điều chỉnh lời nói theo người nghe.
Khi không nắm bắt được luật chơi xã hội, trẻ dễ rơi vào trạng thái lúng túng trong tương tác, không biết bắt đầu hoặc duy trì cuộc chơi, từ đó gặp khó khăn trong việc xây dựng và duy trì mối quan hệ với bạn bè. Về mặt thần kinh, những khó khăn này liên quan đến sự phát triển chưa hoàn chỉnh của các mạng lưới xử lý thông tin xã hội, đặc biệt là vùng nối thái dương và đỉnh, nơi tham gia vào khả năng suy luận về ý định và góc nhìn của người khác, cùng với hệ thống gương thần kinh, đóng vai trò trong bắt chước và đồng cảm.
Khi các hệ thống này chưa được củng cố đầy đủ thông qua trải nghiệm, trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc hiểu và phản hồi phù hợp với hành vi của người xung quanh. Một sai lầm phổ biến là cha mẹ và người lớn tập trung nhiều vào việc rèn luyện kỹ năng học thuật hoặc điều chỉnh hành vi bề mặt, mà chưa tạo đủ cơ hội cho trẻ tham gia vào các trải nghiệm xã hội thực tế.
Khi thiếu môi trường tương tác có hướng dẫn, các kỹ năng xã hội không được kích hoạt và củng cố, khiến trẻ dù có khả năng ngôn ngữ vẫn khó hòa nhập với nhóm bạn.
Điều quan trọng là cần chuyển trọng tâm từ dạy trẻ cách hành xử sang tạo điều kiện để trẻ trải nghiệm và học từ tương tác. Thông qua các hoạt động nhóm nhỏ, trò chơi có cấu trúc và sự hỗ trợ phù hợp từ người lớn, trẻ có thể từng bước học cách bắt đầu giao tiếp, duy trì tương tác và điều chỉnh hành vi theo phản hồi xã hội. Khi những trải nghiệm này được lặp lại trong môi trường an toàn, các kết nối thần kinh liên quan đến nhận thức xã hội sẽ dần được củng cố, giúp trẻ xây dựng mối quan hệ bạn bè và phát triển cảm giác thuộc về trong môi trường học đường.
Tăng động, giảm chú ý và khó tự học:
Khi bước vào môi trường tiểu học với yêu cầu học tập và sinh hoạt cao hơn, nhiều trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD) bắt đầu xuất hiện các biểu hiện như tăng động, khó duy trì tập trung, không chủ động bắt đầu nhiệm vụ hoặc phụ thuộc nhiều vào sự nhắc nhở của người lớn.
Những biểu hiện này thường dễ bị hiểu nhầm là lười, thiếu ý thức hoặc bướng bỉnh. Tuy nhiên, ở góc độ phát triển, đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống điều hòa chú ý và tự quản lý của trẻ chưa đáp ứng được yêu cầu mới của môi trường. Về mặt thần kinh, khả năng duy trì chú ý, khởi động hành vi và tự học liên quan chặt chẽ đến hoạt động của hệ thống điều hành tại vùng vỏ não trước trán, cùng với sự điều hòa của các chất dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là hệ dẫn truyền động lực (dopaminergic).
Ở trẻ ASD, sự điều hòa này có thể chưa ổn định, khiến trẻ gặp khó khăn trong việc duy trì động lực nội tại, chuyển từ trạng thái bắt đầu sang duy trì nhiệm vụ, cũng như kiểm soát xung động trong môi trường có nhiều kích thích. Bên cạnh đó, khi môi trường học tập thiếu tính dự đoán hoặc đặt ra yêu cầu vượt quá khả năng hiện tại, hệ thần kinh của trẻ dễ rơi vào trạng thái căng thẳng. Trong trạng thái này, khả năng tập trung và tổ chức hành vi bị suy giảm, dẫn đến các biểu hiện như bồn chồn, mất tập trung hoặc né tránh nhiệm vụ. Điều này không phải là sự chống đối có ý thức, mà là phản ứng sinh lý của não bộ khi bị quá tải. Một sai lầm phổ biến là cha mẹ và giáo viên tăng áp lực bằng cách yêu cầu trẻ hoàn thành nhiều nhiệm vụ cùng lúc, giữ tốc độ học như các bạn khác mà không điều chỉnh theo nhịp cá nhân. Khi không được chia nhỏ nhiệm vụ, không có hướng dẫn rõ ràng và thiếu hỗ trợ điều hòa cảm xúc, trẻ dễ rơi vào vòng lặp căng thẳng, thất bại, né tránh. Theo thời gian, điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả học tập mà còn làm giảm động lực và sự tự tin của trẻ.
Để hỗ trợ hiệu quả, cần thay đổi cách tiếp cận từ yêu cầu hoàn thành sang hỗ trợ thực hiện. Điều này bao gồm việc chia nhỏ nhiệm vụ thành các bước cụ thể, tạo cấu trúc rõ ràng, tăng tính dự đoán của hoạt động, đồng thời hướng dẫn trẻ cách bắt đầu và duy trì công việc. Khi được hỗ trợ đúng mức, trẻ có thể dần hình thành khả năng tự học, cải thiện sự tập trung và giảm các hành vi tăng động. Quan trọng hơn, khi trẻ cảm thấy mình có thể hoàn thành nhiệm vụ trong khả năng kiểm soát, cảm giác an toàn và động lực học tập sẽ được củng cố. Đây chính là nền tảng để trẻ phát triển khả năng tự quản lý và thích nghi với môi trường học tập ngày càng phức tạp hơn trong các giai đoạn tiếp theo.
Áp lực từ kỳ vọng và môi trường học tập không phù hợp:
Khi trẻ bước vào lớp 1, không chỉ yêu cầu học tập tăng lên mà môi trường cũng trở nên phức tạp và ít được cá nhân hóa hơn. Đối với trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD), đây là một thay đổi lớn, bởi hệ thần kinh của trẻ thường cần một môi trường có cấu trúc rõ ràng, tính dự đoán cao và sự hỗ trợ điều hòa cảm xúc ổn định để có thể học và thích nghi hiệu quả. Trong khi đó, lớp học phổ thông thường vận hành theo nhịp chung, với nhiều kích thích đồng thời: âm thanh, chuyển động, tương tác nhóm, cùng lúc đòi hỏi trẻ phải đáp ứng các yêu cầu về hành vi, học tập và xã hội. Khi những yêu cầu này vượt quá khả năng xử lý hiện tại, trẻ dễ rơi vào trạng thái quá tải. Biểu hiện có thể là mất tập trung, tăng động, lo lắng hoặc rút lui khỏi hoạt động. Đây không phải là dấu hiệu của sự thiếu hợp tác, mà là phản ứng của hệ thần kinh khi không còn cảm thấy an toàn trong môi trường xung quanh. Bên cạnh đó, kỳ vọng từ người lớn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình trải nghiệm học tập của trẻ.
Một sai lầm phổ biến là cho rằng khi trẻ đã đi học, trẻ cần phải theo kịp tất cả các bạn cùng lớp về mọi mặt. Kỳ vọng này, dù xuất phát từ mong muốn tốt, lại vô tình tạo ra áp lực liên tục, khiến trẻ phải cố gắng vượt quá khả năng điều tiết của bản thân. Khi áp lực kéo dài, trẻ có thể giảm động lực học tập, tăng lo âu và biểu hiện các hành vi như chống đối, tăng động hoặc né tránh. Điều quan trọng không phải là giảm kỳ vọng, mà là điều chỉnh kỳ vọng cho phù hợp với nhịp phát triển và đặc điểm thần kinh của trẻ. Khi môi trường học tập được tổ chức với cấu trúc rõ ràng hơn, nhiệm vụ được điều chỉnh hợp lý và có sự hỗ trợ cảm xúc kịp thời, trẻ sẽ có cơ hội phát huy năng lực của mình mà không bị quá tải. Trong bối cảnh đó, vai trò của cha mẹ và nhà trường không chỉ là đặt mục tiêu học tập, mà còn là tạo điều kiện để trẻ cảm thấy an toàn, có thể tham gia và từng bước tiến bộ. Khi trẻ học trong trạng thái an toàn về thần kinh và cảm xúc, khả năng chú ý, ghi nhớ và tương tác xã hội sẽ được cải thiện, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững cả về học tập lẫn hòa nhập xã hội.
Hiện tượng trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD) khi bước vào lớp 1 xuất hiện các khó khăn như giảm chú ý, tăng động, không có bạn chơi, khó tự học và tiếp thu chậm không phải là dấu hiệu của sự thất bại trong can thiệp trước đó, mà là hệ quả của sự tương tác phức tạp giữa đặc điểm thần kinh, chức năng điều hành, năng lực xã hội và yêu cầu của môi trường học tập mới. Khi bối cảnh thay đổi, những kỹ năng vốn đủ trong môi trường cũ có thể chưa còn phù hợp, và những thách thức tiềm ẩn sẽ dần bộc lộ rõ hơn. Điều quan trọng là nhận diện đúng bản chất của vấn đề để điều chỉnh cách hỗ trợ. Trẻ không thiếu khả năng, mà đang cần một cách tiếp cận phù hợp hơn với giai đoạn phát triển hiện tại. Trong đó, việc tiếp tục củng cố chức năng điều hành giữ vai trò nền tảng, thông qua việc chia nhỏ nhiệm vụ, xây dựng lịch trình rõ ràng, tăng tính dự đoán và hỗ trợ trẻ duy trì chú ý trong các hoạt động học tập.
Song song với đó, trẻ cần được tạo điều kiện tham gia vào các trải nghiệm xã hội thực tế có hướng dẫn, nơi trẻ có thể học cách giao tiếp, điều chỉnh cảm xúc và xây dựng mối quan hệ trong môi trường an toàn. Những trải nghiệm này không chỉ giúp cải thiện kỹ năng xã hội, mà còn góp phần củng cố các kết nối thần kinh liên quan đến nhận thức xã hội và điều hòa hành vi. Việc điều chỉnh kỳ vọng cũng là một yếu tố then chốt. Khi cha mẹ và giáo viên tôn trọng nhịp phát triển cá nhân của trẻ, giảm áp lực không cần thiết và tập trung vào tiến bộ thực chất, trẻ sẽ có nhiều cơ hội hơn để phát triển trong trạng thái an toàn và chủ động.
Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các chuyên gia giúp tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ nhất quán, nơi trẻ được hướng dẫn, thực hành và củng cố kỹ năng một cách liên tục. Với cách tiếp cận toàn diện và linh hoạt này, những khó khăn ban đầu không còn là rào cản, mà trở thành cơ hội để xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài. Trẻ không chỉ tiến bộ về học tập, mà còn phát triển khả năng giao tiếp, hòa nhập xã hội, đồng thời bảo vệ và nuôi dưỡng lòng tự trọng cũng như năng lực tự quản lý, là những yếu tố cốt lõi giúp trẻ thích nghi và phát triển bền vững trong tương lai.