Trong vài thập kỷ gần đây, nhiều quốc gia ghi nhận sự gia tăng rõ rệt số trẻ được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ (ASD) và tăng động giảm chú ý (ADHD). Điều này khiến không ít phụ huynh lo lắng và đặt câu hỏi liệu trẻ em ngày nay có thực sự mắc các rối loạn phát triển thần kinh nhiều hơn trước, hay có những yếu tố khác đang góp phần làm tăng số ca chẩn đoán?. Các nhà nghiên cứu cho rằng hiện tượng này không thể giải thích chỉ bằng một nguyên nhân. Thay vào đó, nó phản ánh sự kết hợp của nhiều thay đổi trong khoa học, xã hội và môi trường sống của trẻ .
Khả năng nhận diện và chẩn đoán tốt hơn:
Một trong những lý do cơ bản dẫn đến việc nhiều trẻ được chẩn đoán ASD và ADHD hơn trong vài thập kỷ gần đây là sự tiến bộ vượt bậc trong khoa học về phát triển thần kinh và chẩn đoán sớm. Trong quá khứ, trẻ có khó khăn về giao tiếp, chú ý hoặc hành vi thường bị xếp vào các nhóm mơ hồ như trẻ chậm phát triển/ trẻ khó dạy/ tính cách khác thường.
Những phân loại này bỏ qua các khác biệt tinh vi nhưng có ý nghĩa về thần kinh, khiến nhiều trẻ không nhận được sự hỗ trợ đúng lúc và dẫn đến hiểu lầm về khả năng của trẻ. Ví dụ: một trẻ có trí nhớ xuất sắc nhưng khó duy trì tập trung lâu trong lớp học truyền thống có thể bị gắn nhãn lười học hay khó bảo thay vì nhận ra trẻ có đặc điểm ADHD.
Ngày nay, với các tiêu chí chẩn đoán chi tiết hơn và công cụ đánh giá chuẩn hóa, chuyên gia có thể nhận diện những dấu hiệu sớm và tinh vi trong giao tiếp, chú ý, cảm xúc và hành vi; phân biệt giữa sự khác biệt phát triển tự nhiên và khó khăn liên quan đến rối loạn thần kinh; giúp phụ huynh và giáo viên hiểu rõ những điểm mạnh và điểm cần hỗ trợ của trẻ, từ đó thiết kế chương trình can thiệp phù hợp. Kết quả là nhiều trẻ nhận được hỗ trợ sớm hơn, bao gồm can thiệp phát triển, giáo dục đặc biệt và hướng dẫn kỹ năng xã hội, thay vì bị bỏ qua hoặc chỉ được xử lý như vấn đề hành vi. Một điểm quan trọng cần lưu ý là sự tăng tỷ lệ chẩn đoán không đồng nghĩa với việc trẻ mắc rối loạn nhiều hơn trước đây.
Thực tế, một phần lớn các trường hợp trước đây bị bỏ sót hoặc không được nhận diện nay đã được chẩn đoán rõ ràng nhờ kiến thức, công cụ và tiêu chí khoa học hiện đại. Điều này vừa giúp cải thiện chất lượng chăm sóc trẻ vừa giảm thiểu nguy cơ trẻ bị hiểu nhầm, đồng thời mở ra cơ hội phát triển tiềm năng và hỗ trợ kịp thời từ môi trường gia đình, giáo dục và xã hội.
Mở rộng khái niệm “phổ”
Trong khoa học hiện đại, ASD được hiểu là một phổ rộng các biểu hiện, trải dài từ những trường hợp có khó khăn rõ rệt trong giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi, đến những người chỉ thể hiện một số đặc điểm nhẹ, tinh vi nhưng vẫn khác biệt so với số đông. Trước đây, chỉ những trường hợp rõ ràng, nặng mới được xem là tự kỷ, dẫn đến nhiều trẻ có các đặc điểm nhẹ hoặc không điển hình không được nhận diện và hỗ trợ.
Khi khái niệm phổ tự kỷ được áp dụng rộng rãi hơn, các chuyên gia có thể nhận diện trẻ có những đặc điểm nhẹ nhưng có ảnh hưởng đến học tập, giao tiếp hoặc tương tác xã hội; cung cấp hỗ trợ kịp thời, giúp trẻ phát triển các kỹ năng phù hợp với nhu cầu riêng; hỗ trợ giáo viên và gia đình thiết kế môi trường học tập linh hoạt, phù hợp với đặc điểm của trẻ. Việc mở rộng khái niệm phổ này vừa giúp nhiều trẻ được tiếp cận can thiệp sớm, vừa góp phần giải thích sự gia tăng trong số lượng trường hợp được thống kê.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng điều này không có nghĩa là tỉ lệ trẻ mắc rối loạn thần kinh thực sự tăng lên, mà là những trường hợp trước đây bị bỏ sót nay đã được nhận diện và chẩn đoán chính xác hơn.
Áp lực của môi trường học tập và xã hội
Xã hội hiện đại đặt ra nhiều yêu cầu cao đối với trẻ em ngay từ những năm đầu đời. Trẻ có thể phải học chữ và các kỹ năng cơ bản sớm hơn so với nhịp phát triển tự nhiên; tham gia nhiều lớp năng khiếu hoặc hoạt động ngoại khóa; thích nghi với môi trường lớp học đông, nhiều áp lực; đáp ứng các tiêu chuẩn chú ý, hành vi và kết quả học tập khá nghiêm ngặt.
Đối với nhiều trẻ, đặc biệt là trẻ có khí chất năng động, nhạy cảm hoặc hệ thần kinh khác biệt, những yêu cầu này có thể vượt quá khả năng điều chỉnh tự nhiên. Trong môi trường như vậy, những hành vi như khó ngồi yên lâu, dễ mất tập trung, phản ứng mạnh với áp lực, đôi khi bị ghi nhận như dấu hiệu của ADHD hoặc các rối loạn khác, dù thực chất chúng phản ánh sự không phù hợp giữa nhu cầu phát triển tự nhiên của trẻ và cấu trúc môi trường học tập.
Điều này nhấn mạnh rằng số trẻ được chẩn đoán không chỉ tăng vì nhận diện tốt hơn, mà còn do yêu cầu học tập và xã hội hiện đại ngày càng đặt ra thách thức cho các trẻ có hệ thần kinh nhạy cảm hoặc khí chất đặc biệt. Nhận thức đúng về bối cảnh môi trường giúp phụ huynh và giáo viên phân biệt giữa khác biệt tự nhiên và khó khăn cần can thiệp, từ đó thiết kế các chiến lược hỗ trợ phù hợp, vừa phát huy điểm mạnh, vừa giảm áp lực không cần thiết cho trẻ.
Thay đổi trong môi trường sống của trẻ
Cách trẻ lớn lên ngày nay khác biệt đáng kể so với các thế hệ trước. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng một số thay đổi trong môi trường sống có thể tác động đến sự phát triển thần kinh và biểu hiện hành vi của trẻ, bao gồm thời gian vận động ngoài trời giảm, hạn chế cơ hội khám phá và rèn luyện khả năng phối hợp cơ thể, kiểm soát năng lượng và giảm căng thẳng; thời gian tiếp xúc với màn hình tăng, đôi khi làm giảm trải nghiệm giao tiếp trực tiếp, ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội; ít cơ hội chơi tự do với bạn bè, khiến trẻ mất đi các trải nghiệm quan trọng để học cách thương lượng, chia sẻ, giải quyết xung đột; nhịp sinh hoạt thiếu ổn định, như giờ ngủ không đều, ăn uống không theo lịch cố định, ảnh hưởng đến khả năng điều hòa cảm xúc và tập trung của trẻ.
Những yếu tố này không trực tiếp gây ra ASD hoặc ADHD, nhưng chúng có thể làm trầm trọng hơn các khó khăn vốn có về chú ý, điều hòa cảm xúc hoặc kỹ năng xã hội ở một số trẻ. Nói cách khác, môi trường phát triển đóng vai trò quan trọng trong việc bộc lộ hoặc giảm nhẹ các đặc điểm thần kinh vốn có của trẻ. Hiểu rõ tác động của môi trường giúp phụ huynh, giáo viên và chuyên gia thiết kế môi trường học tập và vui chơi phù hợp, giảm áp lực không cần thiết; tận dụng các cơ hội rèn luyện kỹ năng xã hội, chú ý và điều hòa cảm xúc; hỗ trợ trẻ phát triển tiềm năng trong khi vẫn tôn trọng nhịp độ và đặc điểm riêng của từng trẻ.
Sự thay đổi trong nhận thức của xã hội
Trước đây, nhiều gia đình có xu hướng giấu kín những khó khăn phát triển của trẻ vì sợ bị kỳ thị hoặc bị đánh giá. Điều này khiến nhiều trẻ không được nhận diện sớm và không nhận hỗ trợ phù hợp. Ngày nay, nhận thức xã hội về sức khỏe tâm thần và phát triển thần kinh đã cởi mở hơn nên cha mẹ tìm kiếm thông tin và kiến thức về sự phát triển của trẻ nhiều hơn; chủ động đưa trẻ đi đánh giá khi nhận thấy các dấu hiệu khác biệt; sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm, thảo luận về nhu cầu hỗ trợ với cộng đồng và các chuyên gia. Sự thay đổi này giúp nhiều trẻ được hỗ trợ đúng lúc, phát triển các kỹ năng cần thiết, nhưng đồng thời cũng dẫn đến tăng số lượng trường hợp được báo cáo và ghi nhận trong thống kê. Nhìn nhận sự gia tăng này, điều quan trọng là không nên hiểu đơn giản rằng trẻ đang bị bệnh nhiều hơn.
Thực tế, con số này phản ánh tiến bộ khoa học trong việc nhận diện các khác biệt phát triển thần kinh; thay đổi trong môi trường sống, giáo dục và những yêu cầu xã hội ngày càng cao; sự cởi mở hơn của xã hội trong việc thảo luận và chấp nhận sức khỏe tâm lý. Điều trọng yếu không phải là con số thống kê, mà là cách chúng ta xây dựng môi trường hỗ trợ trẻ phát triển toàn diện trong một thế giới ngày càng phức tạp. Thay vì chỉ tập trung vào gắn nhãn chẩn đoán, xã hội có thể hướng tới thiết kế môi trường giáo dục linh hoạt, tôn trọng nhịp độ và cách học riêng của từng trẻ; khuyến khích gia đình xây dựng môi trường nuôi dưỡng tích cực, phát huy điểm mạnh và hỗ trợ các khó khăn một cách thích hợp; trang bị cho trẻ kỹ năng và khả năng tự điều chỉnh, giúp trẻ tự tin phát triển tiềm năng riêng trong tương lai. Những thay đổi này nhấn mạnh rằng việc nhận diện sớm và hỗ trợ đúng cách quan trọng hơn bất kỳ thống kê nào, vì nó là nền tảng để trẻ ASD/ADHD phát triển một cách bền vững và khai thác tối đa tiềm năng riêng của mình.