Đừng đổ lỗi cho cha mẹ, đừng chỉ sửa hành vi – Hãy tìm khó khăn phía sau biểu hiện của con
Cha mẹ cần biết rối loạn phổ tự kỷ (ASD) không có một nguyên nhân duy nhất và mỗi trẻ thường sẽ có những đặc điểm phát triển khác nhau.
Nhưng có một vấn đề khiến nhiều cha mẹ tiếp tục bối rối: Nếu không thể xác định một nguyên nhân duy nhất, vậy điều gì đang khiến con khó giao tiếp, dễ bùng nổ cảm xúc, có hành vi lặp lại hoặc khó thích nghi với môi trường?
Có cha mẹ cho rằng do mình chưa biết cách dạy con. Có người tin rằng điện thoại khiến con tự kỷ. Có người cố gắng loại bỏ mọi hành vi khác biệt vì nghĩ rằng chỉ cần con ngừng những hành vi ấy thì con sẽ phát triển bình thường.
Những suy nghĩ này có thể xuất phát từ tình yêu thương và mong muốn giúp con. Tuy nhiên, nếu hiểu sai bản chất vấn đề, cha mẹ có thể dành rất nhiều thời gian sửa biểu hiện bên ngoài mà chưa thực sự giúp con giải quyết khó khăn bên trong.
Muốn hiểu một đứa trẻ tự kỷ, không thể chỉ hỏi “Điều gì đã gây ra tình trạng này?”. Cần tiếp tục hỏi “Điều gì đang khiến con gặp khó khăn trong cuộc sống hiện tại?”.
1. Cha mẹ nuôi dạy sai không phải nguyên nhân của tự kỷ
Một trong những gánh nặng lớn nhất của cha mẹ có con ASD là cảm giác tội lỗi.
“Có phải vì mình đi làm quá nhiều nên con ít giao tiếp?”
“Có phải mình không dành đủ thời gian chơi với con?”
“Có phải mình chiều con quá nên con không biết nghe lời?”
“Giá như mình phát hiện sớm hơn, liệu mọi chuyện có khác không?”
Những câu hỏi ấy có thể khiến cha mẹ mắc kẹt trong quá khứ, liên tục tìm kiếm một sai lầm để giải thích cho những khác biệt của con.
Nhưng tự kỷ không phải do cách nuôi dạy con kém. ASD liên quan đến sự phát triển thần kinh và có nhiều yếu tố phức tạp, không thể quy kết cho việc cha mẹ yêu thương chưa đủ hoặc nuôi dạy chưa đúng.
Điều này không có nghĩa vai trò của cha mẹ không quan trọng. Ngược lại, cha mẹ là một phần rất quan trọng trong môi trường phát triển của trẻ. Cách người lớn giao tiếp, tổ chức sinh hoạt, phản hồi trước cảm xúc và tạo cơ hội học tập có thể ảnh hưởng đến việc trẻ hình thành kỹ năng và tham gia vào đời sống.
Nhưng cần phân biệt rõ hai điều:
- Cha mẹ không phải là nguyên nhân tạo ra ASD chỉ vì nuôi dạy chưa đúng.
- Cha mẹ vẫn có thể học cách hỗ trợ để trẻ phát triển kỹ năng tốt hơn.
Vì vậy, thay vì tự trách mình vì những điều không thể thay đổi, cha mẹ nên tập trung vào những điều có thể làm từ hôm nay: hiểu khả năng của con, điều chỉnh cách giao tiếp, tạo cơ hội thực hành và phối hợp với chuyên gia khi cần.
2. Điện thoại có gây ra tự kỷ không?
Đây là câu hỏi được nhiều gia đình quan tâm, đặc biệt khi nhận thấy con chậm nói hoặc ít tương tác sau một thời gian sử dụng màn hình thường xuyên.
Cần nói rõ rằng không nên kết luận điện thoại là nguyên nhân gây ra ASD. Tuy nhiên, thời lượng và cách sử dụng màn hình vẫn là vấn đề đáng quan tâm đối với sức khỏe và sự phát triển của trẻ.
Khi dành quá nhiều thời gian cho màn hình, trẻ có thể ít cơ hội hơn để chơi với người khác, tập nói trong tình huống thực tế, bắt chước hành động, vận động, chờ đến lượt và học cách giải quyết những tình huống xã hội.
Những cơ hội ấy rất quan trọng đối với sự phát triển của trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, nếu một trẻ đã có dấu hiệu nghi ngờ ASD, không thể chỉ dựa vào lịch sử sử dụng điện thoại để xác định nguyên nhân. Trẻ cần được đánh giá về lịch sử phát triển, giao tiếp, tương tác xã hội và các đặc điểm hành vi liên quan.
Điều cha mẹ nên làm không phải là tìm cách chứng minh điện thoại đã gây ra vấn đề, mà là đánh giá xem màn hình đang ảnh hưởng thế nào đến đời sống của con.
Ba mẹ có thể bắt đầu bằng cách:
- Xây dựng thời gian sử dụng màn hình phù hợp với độ tuổi và nhu cầu của trẻ.
- Tăng thời gian chơi trực tiếp cùng con, thay vì chỉ bật nội dung để con tự xem.
- Tạo cơ hội để con yêu cầu, lựa chọn, bắt chước và tương tác trong các hoạt động hằng ngày.
- Theo dõi sự thay đổi về giấc ngủ, khả năng tham gia hoạt động và cơ hội giao tiếp khi điều chỉnh thói quen sử dụng màn hình.
Nếu trẻ có dấu hiệu chậm phát triển, cha mẹ không nên chờ xem việc giảm màn hình có làm mọi biểu hiện biến mất hay không mới tìm kiếm đánh giá chuyên môn.
3. Vaccine có liên quan đến tự kỷ không?
Thông tin cho rằng vaccine gây ra tự kỷ đã khiến nhiều gia đình lo lắng trong thời gian dài.
Tuy nhiên, sau khi đánh giá các bằng chứng khoa học, Ủy ban Cố vấn Toàn cầu về An toàn Vaccine của WHO tiếp tục khẳng định không có bằng chứng về mối quan hệ nhân quả giữa vaccine và ASD. Kết luận này được tái khẳng định trong đánh giá công bố tháng 12/2025.
Vì vậy, cha mẹ không nên tự quy kết ASD của con cho một mũi tiêm hoặc tự ý trì hoãn lịch tiêm chủng dựa trên thông tin chưa được kiểm chứng.
Nếu lo lắng về phát triển của trẻ, điều cần ưu tiên là trao đổi với bác sĩ, theo dõi các mốc phát triển và thực hiện đánh giá phù hợp khi có dấu hiệu đáng quan tâm.
Đừng để một thông tin sai lệch khiến gia đình bỏ lỡ những việc có ích cho sức khỏe và sự phát triển của con.
4. Vì sao trẻ tự kỷ có hành vi lặp lại, cứng nhắc hoặc khác biệt cảm giác?
Trẻ có thể xếp đồ chơi thành hàng, quay bánh xe, lặp lại một câu nói, thích một chủ đề trong thời gian dài hoặc phản ứng mạnh khi lịch sinh hoạt thay đổi.
Một số trẻ rất nhạy cảm với tiếng ồn, ánh sáng, mùi, vị hoặc sự tiếp xúc. Một số trẻ lại chủ động tìm kiếm những trải nghiệm cảm giác nhất định.
Đây là những đặc điểm có thể gặp ở ASD, nhưng không phải cứ có một hành vi lặp lại hoặc nhạy cảm giác là trẻ tự kỷ. Cần xem xét cả mô hình phát triển và các tiêu chí chuyên môn liên quan.
Khi hỗ trợ trẻ, người lớn thường có xu hướng tập trung vào việc ngăn hành vi:
“Không được xếp đồ như thế!”
“Đừng quay bánh xe nữa!”
“Có gì đâu mà sợ tiếng động!”
“Phải bỏ thói quen này đi!”
Nhưng trước khi yêu cầu trẻ dừng lại, cần tìm hiểu hành vi xuất hiện trong hoàn cảnh nào và đang ảnh hưởng đến trẻ ra sao.
Chẳng hạn, việc lặp đi lặp lại một hành động có thể liên quan đến sở thích, nhu cầu cảm giác hoặc cách trẻ tự điều chỉnh. Khó khăn khi thay đổi hoạt động có thể liên quan đến việc trẻ chưa dự đoán được điều sắp xảy ra, chưa hiểu yêu cầu hoặc chưa có kỹ năng chuyển đổi phù hợp.
Không thể mặc định mọi hành vi đều có cùng một chức năng.
Mục tiêu không phải là xóa bỏ mọi khác biệt của trẻ. Mục tiêu là giúp trẻ an toàn hơn, giao tiếp hiệu quả hơn, thích nghi tốt hơn và tham gia vào đời sống thuận lợi hơn.
Nếu hành vi gây nguy hiểm, cản trở nghiêm trọng việc học tập hoặc khiến trẻ không thể tham gia sinh hoạt, gia đình nên tìm hỗ trợ chuyên môn để đánh giá chức năng hành vi và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.
5. Đừng chỉ sửa hành vi – Hãy tìm hiểu điều gì đang xảy ra phía sau
Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi đồng hành cùng trẻ có khó khăn về giao tiếp và điều hòa cảm xúc.
Hãy hình dung một tình huống: Mẹ tắt tivi, trẻ lập tức hét lên, khóc và nằm xuống sàn.
Nếu chỉ nhìn vào hành vi, người lớn có thể cho rằng trẻ bướng bỉnh, chống đối hoặc không biết nghe lời.
Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, có thể xuất hiện nhiều câu hỏi khác:
- Trẻ có được báo trước rằng thời gian xem tivi sắp kết thúc không?
- Trẻ có hiểu lời yêu cầu của người lớn không?
- Trẻ có biết cách xin thêm thời gian hoặc yêu cầu giúp đỡ không?
- Trẻ có đang mệt, đói, đau hoặc quá tải cảm giác không?
- Trẻ có gặp khó khăn khi chuyển từ hoạt động yêu thích sang hoạt động khác không?
Khi trẻ tự kỷ có hành vi gây khó khăn, cần xem xét những yếu tố có thể khởi phát hoặc duy trì hành vi, bao gồm khó khăn giao tiếp, vấn đề sức khỏe, môi trường cảm giác, thay đổi thói quen và mức độ dự đoán được của tình huống.
Từ đó, cha mẹ có thể xây dựng cách hỗ trợ phù hợp hơn:
Bước 1 – Quan sát: Ghi lại điều xảy ra trước, trong và sau hành vi.
Bước 2 – Tìm yếu tố liên quan: Xem xét giao tiếp, cảm giác, sức khỏe, yêu cầu của môi trường và khả năng chuyển đổi hoạt động.
Bước 3 – Hỗ trợ trước khi hành vi bùng phát: Báo trước, dùng hình ảnh hoặc lịch trình trực quan nếu phù hợp, chia nhỏ yêu cầu và giảm kích thích gây quá tải.
Bước 4 – Dạy kỹ năng thay thế: Giúp trẻ biết cách yêu cầu thêm thời gian, xin nghỉ, thể hiện khó chịu hoặc nhờ người lớn giúp đỡ bằng phương thức trẻ có thể sử dụng.
Bước 5 – Theo dõi kết quả: Quan sát xem trẻ có giao tiếp tốt hơn, giảm mức độ căng thẳng và tham gia hoạt động thuận lợi hơn không.
Nếu hành vi mới xuất hiện đột ngột, tăng mạnh hoặc đi kèm dấu hiệu đau đớn, thay đổi giấc ngủ hay sức khỏe, cần xem xét nguyên nhân y khoa thay vì mặc định đó là biểu hiện tự kỷ.
6. “Nuyên nhân gốc” không phải là đi tìm một người có lỗi
Khi nói đến tìm nguyên nhân gốc, cha mẹ đôi khi nghĩ rằng phải tìm được một sự kiện hoặc một yếu tố duy nhất để giải thích toàn bộ vấn đề của con.
Nhưng trong quá trình hỗ trợ phát triển, cần phân biệt giữa nguyên nhân hình thành ASD và những yếu tố đang khiến trẻ gặp khó khăn trong cuộc sống hằng ngày.
Không phải lúc nào chúng ta cũng xác định được nguyên nhân cụ thể dẫn đến ASD ở một trẻ. Tuy nhiên, vẫn có thể đánh giá những khó khăn hiện tại để xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp.
Ví dụ, khi trẻ ít giao tiếp, cần tìm hiểu:
- Trẻ hiểu lời nói đến mức nào?
- Trẻ có chủ động yêu cầu hoặc chia sẻ sự chú ý không?
- Trẻ có biết bắt chước và học thông qua tương tác không?
- Trẻ có phương thức giao tiếp phù hợp với khả năng hiện tại không?
- Trẻ có gặp khó khăn về chú ý, cảm giác hoặc điều hòa cảm xúc không?
- Môi trường đang tạo cơ hội giao tiếp hay chủ yếu đưa ra yêu cầu một chiều?
Những câu hỏi này không nhằm tìm ra một “thủ phạm”. Chúng giúp xác định trẻ đang cần hỗ trợ ở đâu.
Tìm khó khăn gốc là tìm đúng điểm cần hỗ trợ, chứ không phải quy mọi vấn đề về một nguyên nhân duy nhất.
7. Đừng để nhãn ASD che mất những năng lực của con
Sau khi nhận chẩn đoán, một số cha mẹ bắt đầu nhìn mọi hành vi của con qua chiếc kính duy nhất: “Vì con tự kỷ nên con không làm được”.
Nhưng trẻ không chỉ có những khó khăn.
Trẻ còn có sở thích, khả năng ghi nhớ, cách học, những kỹ năng đã hình thành và những tiềm năng có thể phát triển.
Có trẻ học tốt qua hình ảnh. Có trẻ thích các trò chơi có quy luật. Có trẻ tập trung tốt khi hoạt động gắn với sở thích. Có trẻ giao tiếp bằng cử chỉ hoặc hình ảnh trước khi sử dụng lời nói hiệu quả hơn.
Những điểm mạnh ấy có thể trở thành cầu nối để mở rộng giao tiếp, chơi, học tập và kỹ năng tự lập.
Điều này không có nghĩa mọi trẻ đều có năng lực nổi trội hoặc chỉ cần khai thác sở thích là khó khăn sẽ tự biến mất. Mỗi trẻ cần được đánh giá cụ thể. Vì vậy kế hoạch hỗ trợ cần tính đến khả năng giao tiếp, nhu cầu cá nhân, môi trường và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của trẻ.
Vì vậy, khi nhìn vào con, ba mẹ nên đặt cả hai nhóm câu hỏi:
Con đang gặp khó khăn gì?
Con đã làm được gì và có thể học thêm điều gì tiếp theo?
Chính sự cân bằng này giúp cha mẹ không phủ nhận khó khăn của con, nhưng cũng không biến chẩn đoán thành giới hạn cho tương lai của trẻ.
8. Cha mẹ cần làm gì để hiểu con đúng hơn?
Nếu ba mẹ đang lo lắng về những biểu hiện của con, hãy bắt đầu bằng việc quan sát có hệ thống thay vì tự kết luận nguyên nhân.
Về giao tiếp: Con hiểu yêu cầu nào? Có chủ động yêu cầu, đáp lại hoặc chia sẻ điều mình quan tâm không?
Về tương tác: Con có biết chơi qua lại, bắt chước và chú ý đến người khác không?
Về hành vi: Điều gì thường xảy ra trước khi con khóc, hét, bỏ chạy hoặc lặp lại một hành động?
Về cảm giác: Con phản ứng thế nào với âm thanh, ánh sáng, thức ăn, quần áo hoặc môi trường đông người?
Về khả năng thích nghi: Con có khó khăn khi chuyển hoạt động, thay đổi lịch trình hoặc làm quen với người mới không?
Về tự lập: Con đang làm được những gì trong ăn uống, mặc quần áo, vệ sinh, vui chơi và học tập?
Về điểm mạnh: Con thích gì? Con học tốt nhất bằng cách nào? Hoạt động nào giúp con dễ kết nối hơn?
Nếu có lo ngại về phát triển, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia có năng lực đánh giá ASD. Đánh giá cần xem xét lịch sử phát triển, quan sát giao tiếp – tương tác, các tình trạng đi kèm và hồ sơ điểm mạnh, khó khăn, nhu cầu của trẻ.
Đừng chờ đến khi xác định được một nguyên nhân duy nhất mới bắt đầu hỗ trợ những kỹ năng trẻ đang cần.
Ba mẹ phải tỉnh trước
Có thể cha mẹ đã từng tự trách mình. Có thể gia đình đã thử nhiều cách để con thay đổi. Có thể mỗi lần con khóc, không giao tiếp hoặc không làm theo yêu cầu, cha mẹ lại cảm thấy bất lực.
Nhưng xin đừng để những khó khăn hiện tại khiến ba mẹ chỉ nhìn thấy điều con chưa làm được.
Con cần được đánh giá đúng, nhưng con cũng cần được thấu hiểu.
Con cần được hỗ trợ phát triển kỹ năng, nhưng con không cần bị ép phải che giấu mọi khác biệt.
Con cần được hướng dẫn để thích nghi với cuộc sống, nhưng người lớn cũng cần học cách điều chỉnh môi trường và cách giao tiếp sao cho phù hợp với nhu cầu của con.
Đừng chỉ hỏi: “Làm thế nào để con ngừng hành vi này?”
Hãy hỏi thêm:
“Điều gì đang khiến con khó khăn?”
“Con đang muốn thể hiện điều gì?”
“Con đã có kỹ năng nào và cần học thêm kỹ năng nào?”
“Làm thế nào để con giao tiếp, điều hòa cảm xúc và tự lập tốt hơn?”
Đó là cách chuyển từ việc chỉ phản ứng trước biểu hiện sang chủ động hỗ trợ sự phát triển của trẻ.
Và đó cũng là điều cha mẹ có thể bắt đầu ngay hôm nay: không tự kết tội mình, không vội quy kết một nguyên nhân, không chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài, mà từng bước hiểu con bằng sự quan sát, kiến thức và hỗ trợ phù hợp.
THAY ĐỔI QUAN ĐIỂM LÀ CHO CON HẠNH PHÚC ĐÚNG NGHĨA.