Con nghe thấy nhưng chưa chắc đã hiểu. Con làm theo được một lần nhưng chưa chắc đã biết cách thực hiện trong tình huống khác. Đừng vội cho rằng con không nghe lời khi chưa hiểu con đang gặp khó khăn ở đâu.
“Ba mẹ nói mãi mà con vẫn không làm.”
“Con biết làm việc này, nhưng khi mẹ yêu cầu lại cứ đứng im.”
“Ở nhà con làm được, đến lớp cô hướng dẫn thì con không thực hiện.”
Đây là những tình huống khiến nhiều gia đình có trẻ tự kỷ cảm thấy mệt mỏi, bất lực. Ba mẹ có thể nghĩ rằng con bướng bỉnh, thiếu tập trung hoặc cố tình không hợp tác. Nhưng trong một số trường hợp, trẻ thực sự chưa hiểu đầy đủ lời nói, chưa xử lý kịp thông tin hoặc chưa biết cách chuyển điều mình hiểu thành hành động.
Ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ (ASD), khả năng tiếp nhận ngôn ngữ và xử lý thông tin có thể rất khác nhau. Có trẻ hiểu tốt những câu quen thuộc nhưng gặp khó khăn với yêu cầu dài; có trẻ hiểu từ đơn nhưng chưa hiểu các khái niệm về vị trí, thời gian hoặc trình tự; cũng có trẻ làm tốt khi được minh họa bằng hình ảnh nhưng lúng túng khi chỉ nghe hướng dẫn bằng lời.
Tuy nhiên, không phải mọi trẻ tự kỷ đều có khó khăn giống nhau, và không phải trẻ khó hiểu lời nói nào cũng mắc tự kỷ. Ba mẹ cần quan sát biểu hiện cụ thể, xem xét khả năng nghe, ngôn ngữ, sự chú ý, mức phát triển và những yếu tố sức khỏe liên quan để hiểu đúng nhu cầu của con.
1. Những biểu hiện cho thấy trẻ có thể gặp khó khăn trong hiểu lời nói và xử lý thông tin
1.1. Gọi nhiều lần nhưng trẻ ít phản hồi
Ba mẹ gọi tên con nhưng con không quay lại, không trả lời hoặc tiếp tục hoạt động đang làm. Trong một số tình huống, trẻ phản hồi khi nghe âm thanh mình yêu thích nhưng ít đáp lại khi người khác gọi hoặc đưa ra yêu cầu.
Biểu hiện này có thể liên quan đến nhiều yếu tố: trẻ đang tập trung vào hoạt động, chưa chú ý đến người gọi, chưa hiểu lời nói, gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội hoặc có vấn đề về thính lực.
Vì vậy, không nên chỉ dựa vào việc trẻ có quay lại khi được gọi tên để kết luận con có hay không có tự kỷ. Ba mẹ cần quan sát phản ứng của trẻ trong nhiều tình huống và trao đổi với chuyên gia nếu tình trạng kéo dài hoặc đi kèm những khó khăn phát triển khác.
1.2. Trẻ hiểu câu đơn giản nhưng lúng túng với hướng dẫn dài
Một số trẻ có thể thực hiện những yêu cầu quen thuộc như “đưa bóng cho mẹ” nhưng gặp khó khăn khi nghe một câu có nhiều bước như “Con cất đồ chơi vào hộp, lấy ba lô rồi mang giày để chuẩn bị đi học”.
Khi nghe hướng dẫn dài, trẻ có thể chỉ thực hiện bước cuối cùng, làm sai thứ tự, đứng chờ hoặc chuyển sang hoạt động khác.
Điều này có thể xảy ra khi lượng thông tin vượt quá khả năng tiếp nhận hiện tại, trẻ chưa hiểu hết từ ngữ trong câu hoặc chưa biết cách ghi nhớ và sắp xếp các bước hành động.
Ba mẹ nên thử chia hướng dẫn thành từng bước ngắn, kết hợp lời nói với cử chỉ hoặc hình ảnh khi cần. Nếu trẻ thực hiện tốt hơn khi yêu cầu được đơn giản hóa, đây là thông tin hữu ích để xác định cách hỗ trợ phù hợp.
1.3. Trẻ nghe lời nhưng hiểu sai ý nghĩa
Có trẻ có thể lặp lại nguyên câu người lớn vừa nói nhưng chưa thực hiện đúng yêu cầu. Chẳng hạn, khi nghe “Con có muốn uống nước không?”, trẻ lặp lại “Có muốn uống nước không?” thay vì trả lời hoặc thể hiện nhu cầu.
Một số trẻ sử dụng lại những câu đã nghe trong phim, bài hát hoặc tình huống quen thuộc. Hiện tượng lặp lại lời nói có thể xuất hiện ở trẻ tự kỷ, nhưng cần xem xét chức năng của lời nói đó trong từng hoàn cảnh.
Ba mẹ nên quan sát xem trẻ có hiểu câu hỏi, biết lựa chọn giữa các phương án hoặc sử dụng từ ngữ để thể hiện nhu cầu không. Không nên mặc định rằng trẻ cố tình nhắc lại để trêu chọc hay không chịu hợp tác.
1.4. Trẻ làm được khi có người hướng dẫn nhưng khó tự thực hiện
Một số trẻ thực hiện tốt khi người lớn làm mẫu, chỉ tay hoặc hướng dẫn từng bước. Nhưng khi bỏ sự trợ giúp, trẻ không biết bắt đầu từ đâu hoặc không thể hoàn thành hoạt động.
Ví dụ, trẻ có thể mặc quần áo khi ba mẹ nhắc từng bước nhưng chưa tự nhớ trình tự; có thể cất đồ chơi khi được chỉ đúng vị trí nhưng chưa chủ động cất sau khi chơi.
Điều này cho thấy việc thực hiện được một hành động khi có trợ giúp không đồng nghĩa với việc trẻ đã hiểu, ghi nhớ và tự vận dụng kỹ năng một cách độc lập.
Khi hỗ trợ, ba mẹ cần phân biệt trẻ chưa hiểu yêu cầu, chưa nhớ trình tự, chưa thành thạo kỹ năng hay đang phụ thuộc vào gợi ý. Mỗi khó khăn cần một cách dạy khác nhau.
1.5. Trẻ khó chuyển từ lời nói sang hành động
Có trẻ hiểu một phần yêu cầu nhưng mất nhiều thời gian để bắt đầu. Khi người lớn nói “Đến giờ đi tắm”, trẻ vẫn tiếp tục chơi; khi được nhắc “Dọn đồ chơi đi”, trẻ đứng nhìn hoặc chuyển sang một hoạt động khác.
Không phải lúc nào điều này cũng xuất phát từ việc trẻ không hiểu. Trẻ có thể khó chuyển đổi hoạt động, chưa biết bước đầu tiên cần làm, đang bị cuốn hút vào hoạt động yêu thích hoặc gặp khó khăn về chú ý và điều hòa cảm xúc.
Thay vì lặp lại mệnh lệnh nhiều lần hoặc lập tức trách phạt, ba mẹ nên kiểm tra xem con đã hiểu yêu cầu chưa, có biết phải bắt đầu từ đâu không và có cần được báo trước về sự thay đổi hoạt động hay không.
2. Vì sao hiểu lời nói và xử lý thông tin lại quan trọng?
Khả năng hiểu thông tin là nền tảng để trẻ học tập, giao tiếp và tham gia sinh hoạt hằng ngày. Khi trẻ gặp khó khăn ở lĩnh vực này, ảnh hưởng có thể xuất hiện trong nhiều tình huống.
Trong giao tiếp: Trẻ có thể không hiểu câu hỏi, khó trả lời đúng trọng tâm hoặc khó duy trì cuộc trò chuyện. Người khác có thể hiểu nhầm rằng trẻ không quan tâm, trong khi trẻ chưa nắm bắt đầy đủ nội dung.
Trong học tập: Trẻ có thể gặp khó khăn khi nghe hướng dẫn của giáo viên, thực hiện bài tập nhiều bước hoặc tiếp nhận những khái niệm mới. Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, người lớn có thể đánh giá thấp năng lực thực sự của trẻ.
Trong sinh hoạt: Trẻ có thể cần nhắc nhở nhiều lần khi mặc quần áo, vệ sinh cá nhân, dọn đồ chơi hoặc chuẩn bị đi học. Nếu không xác định đúng điểm khó khăn, gia đình dễ rơi vào vòng lặp nhắc nhở – trẻ không làm – người lớn nổi nóng.
Trong cảm xúc và hành vi: Khi không hiểu điều gì sắp xảy ra hoặc không biết người khác muốn mình làm gì, trẻ có thể lo lắng, né tránh, khóc hoặc phản ứng mạnh. Tuy nhiên, cần xem xét thêm những yếu tố khác như cảm giác quá tải, đau đớn, mệt mỏi và khó khăn trong diễn đạt nhu cầu.
Điều quan trọng là không nên xem mọi phản ứng của trẻ như một vấn đề kỷ luật. Trước khi yêu cầu trẻ làm theo, người lớn cần kiểm tra xem thông tin đã được truyền đạt rõ ràng và phù hợp với khả năng của trẻ hay chưa.
3. Hướng hỗ trợ thực tế: Giúp trẻ hiểu thông tin trước khi yêu cầu trẻ thực hiện
Mục tiêu không phải là khiến trẻ làm theo mọi mệnh lệnh, mà là giúp trẻ hiểu điều đang được yêu cầu, biết cách thực hiện và dần tăng khả năng tự chủ.
Bước 1: Kiểm tra khả năng nghe và mức độ hiểu của trẻ
Khi trẻ không phản hồi, ba mẹ không nên mặc định rằng con cố tình phớt lờ. Hãy quan sát xem trẻ có phản ứng với âm thanh trong những tình huống khác không, có hiểu những yêu cầu quen thuộc không và có gặp khó khăn tương tự với nhiều người hay không.
Nếu ba mẹ lo ngại về khả năng nghe hoặc sự phát triển ngôn ngữ, hãy trao đổi với chuyên gia y tế để được đánh giá phù hợp, bao gồm kiểm tra thính lực khi cần thiết.
Đồng thời, cần phân biệt giữa việc trẻ nghe được âm thanh, hiểu từ ngữ và có thể thực hiện yêu cầu. Đây là những khả năng liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Bước 2: Dùng câu ngắn, rõ nghĩa và phù hợp với khả năng hiểu
Thay vì đưa ra nhiều yêu cầu trong cùng một câu, ba mẹ hãy chia thông tin thành từng bước.
Ví dụ, thay vì nói: “Con dọn hết đồ chơi, cất sách lên giá rồi đi rửa tay để ăn cơm”, hãy lần lượt hướng dẫn:
- “Con cất xe vào hộp.”
- Khi trẻ hoàn thành: “Con cất sách lên giá.”
- Sau đó: “Đến rửa tay.”
Khi trẻ tiến bộ, có thể tăng dần độ dài và số bước của yêu cầu. Mức độ tăng cần dựa trên khả năng thực tế của trẻ, không phải số tuổi đơn thuần.
Bước 3: Kết hợp lời nói với hình ảnh, cử chỉ và vật thật
Một số trẻ tiếp nhận thông tin tốt hơn khi có hình ảnh minh họa hoặc trình tự trực quan.
Ví dụ, gia đình có thể sử dụng bảng hình ảnh gồm các bước: thức dậy – đánh răng – thay quần áo – ăn sáng – đi học. Khi đến từng hoạt động, ba mẹ chỉ vào hình tương ứng và dùng câu nói ngắn để nhắc trẻ.
Trong hoạt động dọn đồ chơi, có thể dán hình chiếc xe lên hộp đựng xe, hình khối xếp hình lên hộp tương ứng. Cách này giúp trẻ hiểu đồ vật cần cất ở đâu mà không phải ghi nhớ toàn bộ lời hướng dẫn.
Tuy nhiên, hình ảnh không phải lúc nào cũng phù hợp với mọi trẻ. Ba mẹ cần lựa chọn phương tiện theo khả năng hiểu, mức chú ý và cách trẻ tiếp nhận thông tin hiệu quả nhất.
Bước 4: Cho trẻ thời gian xử lý thông tin
Sau khi đưa ra yêu cầu, người lớn nên chờ một khoảng thời gian phù hợp để trẻ tiếp nhận và phản hồi. Nếu liên tục nhắc lại, thêm câu mới hoặc đổi yêu cầu quá nhanh, trẻ có thể càng khó theo dõi điều cần làm.
Ba mẹ có thể nói một câu ngắn, chờ trẻ phản hồi, sau đó mới đưa ra gợi ý nếu cần. Nếu trẻ chưa thực hiện, hãy kiểm tra lại mức độ khó của yêu cầu thay vì mặc định rằng trẻ không hợp tác.
Bước 5: Dạy theo trình tự và giảm trợ giúp dần
Nếu trẻ chưa biết tự thực hiện một hoạt động, ba mẹ có thể chia hoạt động thành các bước nhỏ, làm mẫu hoặc đưa ra gợi ý phù hợp.
Ví dụ, khi dạy trẻ cất đồ chơi, ban đầu ba mẹ chỉ vào hộp và hướng dẫn trẻ đặt đồ vào đúng chỗ. Khi trẻ đã quen, giảm dần gợi ý bằng lời; sau đó để trẻ tự nhìn hình ảnh hoặc tự nhớ trình tự.
Mục tiêu cuối cùng là giúp trẻ thực hiện ngày càng độc lập, chứ không phải khiến trẻ luôn chờ người lớn nhắc từng bước.
Nếu trẻ thường xuyên không thực hiện được dù đã đơn giản hóa yêu cầu và hỗ trợ phù hợp, ba mẹ nên trao đổi với chuyên gia để tìm hiểu kỹ hơn về khả năng ngôn ngữ, nhận thức, chú ý và các yếu tố liên quan.
Bước 6: Kiểm tra trẻ đã hiểu bằng cách nào
Đừng chỉ hỏi “Con hiểu chưa?” vì trẻ có thể trả lời “rồi” nhưng chưa thực sự hiểu yêu cầu.
Thay vào đó, hãy quan sát hành động của trẻ hoặc yêu cầu trẻ lựa chọn giữa những phương án đơn giản. Ví dụ, khi nói “Đưa mẹ cái thìa”, ba mẹ có thể quan sát xem trẻ chọn đúng đồ vật không. Khi dạy trình tự rửa tay, hãy xem trẻ có thực hiện được bước tiếp theo với mức trợ giúp phù hợp không.
Cần tránh biến mọi tình huống thành bài kiểm tra. Những hoạt động tự nhiên trong ăn uống, chơi và sinh hoạt cũng là cơ hội để ba mẹ nhận biết trẻ đã hiểu đến đâu.
4. Những sai lầm cần tránh khi dạy trẻ hiểu lời nói
Lặp lại mệnh lệnh với âm lượng lớn hơn. Nói to không đồng nghĩa với việc trẻ sẽ hiểu hơn. Nếu trẻ chưa hiểu từ ngữ hoặc yêu cầu quá dài, cần điều chỉnh cách truyền đạt.
Cho rằng trẻ làm sai là cố tình chống đối. Trẻ có thể chưa hiểu, chưa biết cách bắt đầu hoặc chưa đủ kỹ năng để hoàn thành. Hãy tìm hiểu nguyên nhân trước khi áp dụng hình thức kỷ luật.
Dạy quá nhiều mục tiêu cùng lúc. Khi trẻ đang khó khăn với một kỹ năng cơ bản, việc đưa ra nhiều yêu cầu liên tiếp có thể làm tăng tải xử lý. Hãy bắt đầu từ mục tiêu vừa sức và tăng dần.
Chỉ dạy trẻ làm theo mà không giúp trẻ diễn đạt nhu cầu. Trẻ cần được học cách yêu cầu, từ chối, xin giúp đỡ và báo hiệu khi chưa hiểu. Đây là những kỹ năng quan trọng để trẻ giao tiếp hiệu quả và an toàn hơn.
Không tạo cơ hội vận dụng ngoài giờ học. Nếu trẻ chỉ thực hiện được khi ngồi trong một buổi luyện tập, kỹ năng đó chưa chắc đã được vận dụng trong đời sống. Ba mẹ nên phối hợp với chuyên gia và giáo viên để thực hành trong nhiều tình huống phù hợp.
5. Làm thế nào biết trẻ đang tiến bộ?
Ba mẹ có thể theo dõi những thay đổi cụ thể thay vì chỉ đánh giá con có nghe lời hơn hay không:
- Trẻ hiểu được nhiều yêu cầu phù hợp với khả năng hơn.
- Trẻ thực hiện yêu cầu gồm nhiều bước với mức hỗ trợ giảm dần.
- Trẻ biết sử dụng hình ảnh, cử chỉ hoặc lời nói để hỏi lại hay xin giúp đỡ.
- Trẻ bắt đầu hoạt động dễ dàng hơn khi được báo trước và hướng dẫn rõ ràng.
- Trẻ vận dụng được kỹ năng ở nhiều môi trường, không chỉ trong một tình huống quen thuộc.
- Trẻ ít bị lúng túng hơn khi trình tự hoạt động được trình bày rõ ràng.
Gia đình có thể ghi lại yêu cầu nào trẻ thực hiện được, cần bao nhiêu gợi ý và kỹ năng có xuất hiện trong sinh hoạt hằng ngày hay không. Những thông tin này giúp chuyên gia điều chỉnh mục tiêu và phương pháp hỗ trợ.
Tiến bộ không nhất thiết diễn ra đồng đều ở mọi lĩnh vực. Trẻ có thể hiểu tốt hơn những yêu cầu quen thuộc trước khi có thể xử lý hướng dẫn mới hoặc phức tạp hơn.
6. Khi nào cần tìm kiếm đánh giá chuyên môn?
Ba mẹ nên trao đổi với chuyên gia khi trẻ thường xuyên khó hiểu lời nói, ít phản hồi với yêu cầu phù hợp, gặp khó khăn rõ rệt trong giao tiếp hoặc chậm phát triển ngôn ngữ và các kỹ năng sinh hoạt.
Việc đánh giá có thể cần xem xét thính lực, ngôn ngữ tiếp nhận và diễn đạt, khả năng phát triển nhận thức, chú ý, hành vi thích ứng và những tình trạng sức khỏe có liên quan. Nội dung đánh giá cụ thể phụ thuộc vào biểu hiện và tiền sử của từng trẻ.
Nếu trẻ mất đi những kỹ năng đã từng có, gia đình cần sớm tìm kiếm đánh giá y tế phù hợp. Không nên chỉ chờ đợi hoặc tự tăng cường luyện tập tại nhà mà bỏ qua việc tìm hiểu nguyên nhân.
Kế hoạch hỗ trợ nên được xây dựng theo nhu cầu cá nhân. Không có một bộ bài tập duy nhất phù hợp với mọi trẻ tự kỷ, và việc trẻ chưa thực hiện được một yêu cầu không tự động chứng minh rằng trẻ thiếu ý chí hay không chịu hợp tác.
Ba mẹ hãy giúp con hiểu điều đang xảy ra, thay vì chỉ yêu cầu con làm theo
Khi trẻ chưa thực hiện được một yêu cầu, điều cần làm không phải lúc nào cũng là nhắc lại nhiều lần hoặc tăng mức độ nghiêm khắc. Đôi khi, trẻ cần lời hướng dẫn ngắn hơn, hình ảnh rõ ràng hơn, thời gian xử lý lâu hơn hoặc một kỹ năng nền tảng cần được dạy trước.
Hiểu đúng khó khăn của con giúp ba mẹ lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp, giảm những xung đột không cần thiết và tạo điều kiện để trẻ dần tăng khả năng giao tiếp, học tập và tự lập.
Đừng chỉ nhìn vào việc con chưa làm được. Hãy tìm hiểu con đã hiểu đến đâu, đang vướng ở bước nào và cần được hỗ trợ như thế nào để tiến thêm một bước.