Có những đứa trẻ khiến người lớn hoang mang.
Con từng học tốt nhưng bỗng trở nên lơ đãng. Con từng hoạt bát nhưng ngày càng thu mình. Con có thể nói những điều rất sâu sắc nhưng lại không thể hoàn thành những việc đơn giản trong cuộc sống hằng ngày. Có lúc con nói chuyện với chính mình, chìm đắm trong những suy nghĩ riêng hoặc phản ứng như đang sống trong một thế giới hoàn toàn khác.
Nhiều người vội vàng kết luận rằng con yếu kém, lười biếng, thiếu ý chí hoặc thậm chí là “có vấn đề về thần kinh”. Nhưng phía sau những biểu hiện ấy, đôi khi sự thật lại khác. Con không hẳn đang mất đi năng lực. Con đang dần mất kết nối với thực tại.
Đó là một quá trình âm thầm, kéo dài và đau đớn mà không phải người lớn nào cũng nhận ra.
Khi bộ não không còn cảm thấy thế giới này an toàn
Con người được kết nối với thực tại thông qua cảm xúc, nhận thức, trải nghiệm và các mối quan hệ.
Khi một đứa trẻ liên tục sống trong môi trường căng thẳng, bị phủ nhận cảm xúc, chịu áp lực kéo dài hoặc trải qua những tổn thương tâm lý mà không được chữa lành, não bộ sẽ bắt đầu kích hoạt các cơ chế phòng vệ.
Ban đầu, đó có thể chỉ là sự mơ mộng nhiều hơn bình thường.
Sau đó là xu hướng thu mình, né tránh giao tiếp hoặc sống trong thế giới tưởng tượng.
Nếu những tổn thương tiếp tục kéo dài, khoảng cách giữa thế giới bên trong và thế giới bên ngoài ngày càng lớn hơn. Đến một thời điểm nào đó, bộ não không còn xem thực tại là nơi an toàn nhất để tồn tại. Thay vào đó, não tạo ra những cách riêng để bảo vệ đứa trẻ khỏi đau khổ. Đó chính là lúc khả năng kết nối với thực tại bắt đầu bị suy giảm.
Nhận thức bị phân tầng: Khi thật và tưởng tượng không còn ranh giới rõ ràng
Một trong những dấu hiệu đáng chú ý ở những trẻ có nguy cơ rối loạn phân liệt hoặc mất kết nối thực tại là sự rối loạn trong quá trình xử lý thông tin.
Điều này không có nghĩa là trẻ kém thông minh.
Ngược lại, nhiều trẻ sở hữu trí tưởng tượng phong phú, khả năng liên tưởng mạnh mẽ và tư duy rất đặc biệt.
Tuy nhiên, khi não bộ bị tổn thương kéo dài bởi căng thẳng hoặc sang chấn, hệ thống phân loại thông tin bắt đầu hoạt động không còn hiệu quả.
Những gì trẻ cảm nhận bên trong có thể trở nên mạnh mẽ đến mức giống như sự thật.
Một nỗi sợ tưởng tượng có thể được não tiếp nhận như một mối nguy hiểm thật sự.
Một suy nghĩ thoáng qua có thể trở thành niềm tin tuyệt đối.
Một âm thanh nội tâm có thể được trải nghiệm như tiếng nói bên ngoài.
Đó không phải là sự cố tình hay bịa đặt. Đó là dấu hiệu cho thấy bộ não đang gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa trải nghiệm nội tâm và thực tại khách quan.
Đứa trẻ không đánh mất bản thân trong một ngày
Nhiều phụ huynh thường đặt câu hỏi: “Con tôi trước đây hoàn toàn bình thường, tại sao bây giờ lại thay đổi như vậy?”
Thực tế, sự đổ vỡ tâm lý hiếm khi xuất hiện đột ngột.
Nó giống như một vết nứt nhỏ trên mặt kính. Ban đầu khó nhận ra.
Nhưng theo thời gian, những vết nứt ấy lan rộng và làm thay đổi toàn bộ cấu trúc. Nhiều trẻ từng là những em bé nhạy cảm, giàu cảm xúc và rất tinh tế.
Con dễ bị tổn thương bởi lời nói, ánh mắt hay sự thất vọng của người khác.
Con cố gắng làm hài lòng mọi người.
Con học cách che giấu cảm xúc thật của mình.
Con sống theo kỳ vọng nhiều hơn là theo nhu cầu thật.
Khi những áp lực tích tụ quá lâu, đứa trẻ bắt đầu hình thành hai thế giới song song.
Một thế giới bên ngoài để thích nghi. Một thế giới bên trong để trú ẩn.
Theo thời gian, thế giới trú ẩn ấy ngày càng lớn lên. Và thực tại dần bị bỏ lại phía sau.
Cảm xúc không biến mất, chúng chỉ thay đổi cách xuất hiện
Nhiều người nghĩ rằng những đứa trẻ có biểu hiện phân liệt hoặc rối loạn tâm thần không còn cảm xúc.
Sự thật hoàn toàn ngược lại.
Các em thường là những người mang trong mình lượng cảm xúc rất lớn.
Vấn đề nằm ở chỗ bộ não không còn đủ khả năng xử lý lượng cảm xúc đó một cách bình thường.
Khi đau khổ quá mức, não bộ có xu hướng tách rời cảm xúc khỏi ý thức để giảm bớt gánh nặng.
Nhưng cảm xúc không vì thế mà biến mất.
Chúng chỉ xuất hiện dưới những hình thức khác.
Có trẻ nghe thấy những lời chỉ trích trong đầu.
Có trẻ cảm thấy ai đó đang theo dõi mình.
Có trẻ sống trong những nỗi sợ vô hình không thể giải thích.
Những biểu hiện này đôi khi chính là tiếng nói của những cảm xúc bị dồn nén quá lâu đang cố gắng được lắng nghe.
Phía sau sự hỗn loạn ấy là một đứa trẻ đang rất cần được thấu hiểu.
Con không thiếu năng lực, con đang không thể sử dụng năng lực của mình
Đây là điều khiến nhiều phụ huynh đau lòng nhất.
Họ nhìn thấy con thông minh.
Họ biết con có khả năng.
Nhưng con lại không thể vận hành cuộc sống như những người khác.
Con có thể nói những điều sâu sắc nhưng không hoàn thành được bài tập.
Con có thể sáng tạo nhưng không duy trì được mục tiêu.
Con có thể hiểu vấn đề nhưng không hành động được.
Điều này khiến nhiều người nhầm tưởng rằng con lười biếng hoặc thiếu ý chí.
Thực chất, khả năng của con đang bị “ngắt kết nối” khỏi hệ thống thực thi.
Khi vùng cảm xúc, vùng chú ý và vùng điều hành của não hoạt động không đồng bộ, năng lực vẫn còn đó nhưng không thể chuyển hóa thành hành động hiệu quả.
Giống như một chiếc xe còn nguyên động cơ nhưng hệ thống truyền động bị hỏng.
Không phải chiếc xe không mạnh.
Mà là sức mạnh ấy không thể truyền tới bánh xe.
Điều đáng sợ nhất không phải là triệu chứng
Điều đáng sợ nhất là sự mất niềm tin.
Khi một đứa trẻ liên tục trải nghiệm đau khổ, thất bại hoặc bị hiểu lầm, niềm tin vào thế giới bắt đầu suy giảm.
Con không còn tin rằng mình được yêu thương vô điều kiện.
Con không còn tin rằng người khác sẽ hiểu mình.
Con không còn tin rằng cuộc sống là nơi an toàn.
Từ đó hình thành những mâu thuẫn nội tâm rất sâu sắc.
Con muốn được gần gũi nhưng lại sợ tổn thương.
Con muốn được giúp đỡ nhưng lại nghi ngờ mọi người.
Con muốn sống nhưng cũng muốn trốn chạy.
Đó là cuộc chiến âm thầm diễn ra mỗi ngày bên trong tâm trí của nhiều trẻ đang mất kết nối với thực tại.
Cha mẹ cần làm gì để kéo con trở về?
Điều đầu tiên cần nhớ là đừng cố gắng tranh cãi với thế giới mà con đang trải nghiệm.
Khi trẻ nói về nỗi sợ hoặc những điều kỳ lạ mà con cảm nhận, việc phủ nhận hoặc ép con “tỉnh táo lại” thường khiến con cảm thấy cô đơn hơn.
Điều trẻ cần trước tiên là cảm giác an toàn.
An toàn về cảm xúc.
An toàn trong mối quan hệ.
An toàn khi được lắng nghe mà không bị phán xét.
Sau khi hệ thần kinh dần ổn định, cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ học lại cách phân biệt giữa cảm xúc và thực tế.
Những câu hỏi nhẹ nhàng như:
“Con đang cảm thấy điều gì?”
“Điều đó đang xảy ra thật hay là một suy nghĩ xuất hiện trong đầu con?”
“Ngay lúc này cơ thể con đang cảm nhận điều gì?”
sẽ giúp não bộ dần xây dựng lại khả năng định hướng thực tại.
Bên cạnh đó, các hoạt động cảm giác như vẽ tranh, làm vườn, nghe nhạc, vận động, chăm sóc thú cưng hoặc tiếp xúc với thiên nhiên cũng có thể giúp trẻ kết nối lại với cơ thể và thế giới thật.
Đằng sau một đứa trẻ mất kết nối là một đứa trẻ từng rất cô đơn
Không phải mọi đứa trẻ có biểu hiện mất kết nối thực tại đều sẽ trở thành người mắc tâm thần phân liệt.
Nhưng hầu hết những đứa trẻ ấy đều có một điểm chung.
Các em đã từng cô đơn rất lâu trong thế giới nội tâm của mình.
Vì thế, trước khi đánh giá một đứa trẻ là bất thường, lười biếng hay yếu kém, hãy thử nhìn sâu hơn vào những gì đang diễn ra bên trong.
Có thể con không hề mất đi năng lực.
Có thể con vẫn đang cố gắng mỗi ngày.
Có thể điều con cần không phải là thêm áp lực, thêm phán xét hay thêm kỳ vọng.
Điều con cần là một người đủ kiên nhẫn để ngồi lại, lắng nghe và giúp con tìm đường quay về với thực tại.
Bởi đôi khi, đứa trẻ mà chúng ta nghĩ là đang đánh mất chính mình thực ra chỉ là một đứa trẻ đang lạc đường giữa những tổn thương chưa từng được gọi tên.