Có những đứa trẻ không quậy phá, không chống đối, không làm người lớn phải mệt mỏi vì những cơn bùng nổ cảm xúc. Con rất ngoan, rất nghe lời, thậm chí còn cẩn thận hơn nhiều đứa trẻ khác. Nhưng đôi khi, chính những đứa trẻ như vậy lại đang âm thầm kiệt sức trong thế giới lo âu của riêng mình. Người lớn nhìn thấy một đứa trẻ kỹ tính, chỉn chu, luôn muốn làm đúng. Trong khi sâu bên trong, con đang bị cuốn vào những vòng lặp của nỗi sợ mà chính con cũng không thể gọi tên.
Một câu hỏi tưởng như rất bình thường như: “Mẹ ơi, con làm đúng chưa?” đôi khi không chỉ là sự thiếu tự tin. Đó có thể là lời cầu cứu rất nhỏ của một đứa trẻ đang cố gắng tìm kiếm cảm giác an toàn giữa những bất an luôn lặp đi lặp lại trong đầu. Và cũng từ những điều rất nhỏ như vậy, nhiều cha mẹ bắt đầu bước vào một hành trình không hề dễ dàng: hành trình học cách hiểu đúng nỗi lo của con, thay vì chỉ cố gắng sửa những hành vi bên ngoài.
Trước đây, tôi luôn nghĩ con mình chỉ là một đứa trẻ “cẩn thận quá mức”.
Con kiểm tra cặp sách nhiều lần trước khi đi học. Con quay lại phòng để nhìn lại bàn học dù vừa mới rời khỏi. Con hỏi đi hỏi lại một câu rất quen thuộc: “Mẹ ơi, con làm đúng chưa?”
Lúc đầu, tôi chỉ trả lời qua loa vì nghĩ đó chỉ là một thói quen nhỏ, rồi con sẽ lớn lên và tự thay đổi. Nhưng rồi câu hỏi ấy xuất hiện mỗi ngày, nhiều lần trong ngày. Những hành vi tưởng chừng rất nhỏ bắt đầu khiến cả gia đình mệt mỏi. Con không thể rời khỏi nhà nếu chưa kiểm tra lại cặp sách. Con không ngủ được nếu chưa chắc chắn cửa phòng đã đóng. Con rửa tay nhiều lần vì sợ “không sạch”. Khi ấy, tôi không hiểu rằng đó không còn chỉ là lo lắng thông thường nữa. Đó là dấu hiệu của rối loạn lo âu kèm ám ảnh cưỡng chế nhẹ (OCD) – một tình trạng không hiếm gặp ở trẻ nhưng rất dễ bị nhầm lẫn với tính cẩn thận, cầu toàn hay sự kỹ tính trong tính cách.
Một trong những đặc điểm điển hình của lo âu ở trẻ là não bộ luôn cố gắng kiểm soát rủi ro. Với một số trẻ, sự kiểm soát ấy không chỉ dừng lại ở cảm giác bất an mà còn xuất hiện dưới dạng những hành vi lặp đi lặp lại. Trẻ có thể kiểm tra đồ vật nhiều lần, sắp xếp lại mọi thứ theo một trật tự nhất định, rửa tay liên tục hoặc hỏi đi hỏi lại để được trấn an.
Những hành vi này không phải vì con muốn gây chú ý hay cố tình làm phiền người lớn. Ngược lại, chúng thường xuất phát từ một nỗi sợ rất thật trong tâm trí trẻ. Trong đầu con có thể luôn xuất hiện những suy nghĩ như: nếu mình không kiểm tra lại, lỡ có chuyện xấu xảy ra thì sao; nếu mình không làm đúng cách, mọi thứ sẽ sai mất; nếu mình không chắc chắn, mình sẽ gặp rắc rối. Để làm dịu cảm giác bất an ấy, trẻ lặp lại hành vi. Nhưng điều khó khăn là sự nhẹ nhõm chỉ kéo dài trong chốc lát, rồi nỗi lo lại quay trở lại. Và thế là con tiếp tục kiểm tra, tiếp tục hỏi, tiếp tục tìm kiếm sự chắc chắn trong khi chính cảm giác không chắc chắn mới là điều đang khiến con kiệt sức.
Trước khi hiểu rõ tình trạng của con, tôi cũng từng nghĩ như rất nhiều cha mẹ khác. Tôi từng cho rằng con quá cầu toàn, làm quá mọi chuyện và không chịu tự lập. Có lần tôi còn buột miệng nói: “Sao con cứ kiểm tra mãi vậy? Có gì đâu!” Nhưng tối hôm đó, con trằn trọc rất lâu mới ngủ. Lúc ấy tôi chưa hiểu rằng con không cố làm phiền ai cả. Con chỉ đang cố gắng khiến nỗi lo trong đầu mình nhỏ lại. Đó cũng là lý do vì sao những biểu hiện của OCD nhẹ ở trẻ thường bị bỏ qua trong giai đoạn đầu. Bởi vì chúng rất dễ giống với tính cẩn thận, thói quen cá nhân hoặc sự cầu toàn. Chỉ đến khi những hành vi này bắt đầu ảnh hưởng đến giờ đi học, giấc ngủ, sinh hoạt hằng ngày và cả bầu không khí trong gia đình, cha mẹ mới giật mình nhận ra rằng có lẽ đây không còn là chuyện nhỏ nữa.
Tôi vẫn nhớ một buổi tối, khi con chuẩn bị đi ngủ, con đứng dậy đi kiểm tra cửa phòng. Rồi con quay lại giường. Sau đó, con lại đứng dậy kiểm tra lần nữa.
Tôi hỏi: “Con kiểm tra gì vậy?”
Con nói rất nhỏ: “Con sợ cửa chưa đóng kỹ… nếu có người vào thì sao?”
Tôi trấn an rằng cửa đã đóng rồi. Nhưng con vẫn quay lại kiểm tra thêm một lần nữa. Và rồi con hỏi tôi một câu khiến tôi lặng người: “Nếu con không kiểm tra thì có chuyện xấu xảy ra không?” Chính khoảnh khắc đó, tôi hiểu rằng nỗi lo của con không còn đơn giản nữa. Đó không phải là sự cẩn thận bình thường. Đó là nỗi sợ đang điều khiển hành vi của con.
Sau giai đoạn ấy, tôi bắt đầu tìm kiếm thông tin. Tôi đọc rất nhiều về lo âu ở trẻ em, về những hành vi ám ảnh cưỡng chế, về những biểu hiện mà trước đó tôi từng nghĩ chỉ là tính cách. Càng đọc, tôi càng lo. Tôi tự hỏi liệu con mình có đang gặp một vấn đề tâm lý nghiêm trọng không, tương lai của con sẽ ra sao, và liệu mình đã làm gì sai. Tôi nhận ra đây là cảm giác mà rất nhiều cha mẹ từng trải qua khi bắt đầu nhìn thấy những dấu hiệu bất thường ở con.
Chúng ta thường rơi vào một trong hai thái cực: Hoặc lo lắng quá mức, theo dõi từng biểu hiện nhỏ của con đến mức chính mình cũng kiệt sức; Hoặc phủ nhận vấn đề, tự an ủi rằng con rồi sẽ lớn, rồi sẽ tự hết. Nhưng thực tế, điều quan trọng nhất không phải là hoảng sợ hay né tránh, mà là hiểu đúng và can thiệp sớm.
Lần đầu tiên đưa con gặp chuyên gia tâm lý, tôi rất lo. Tôi sợ mình đang làm quá. Tôi cũng sợ nếu đúng là con đang gặp vấn đề, tôi sẽ không biết phải bắt đầu từ đâu. Nhưng buổi trò chuyện hôm đó lại khiến tôi nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Chuyên gia giải thích rằng con đang có biểu hiện của rối loạn lo âu kèm ám ảnh cưỡng chế nhẹ (OCD). Đây là tình trạng khá phổ biến ở những trẻ nhạy cảm, chịu nhiều áp lực hoặc có xu hướng cầu toàn. Điều khiến tôi yên tâm hơn là mức độ của con vẫn còn nhẹ và nếu được can thiệp đúng cách, trẻ hoàn toàn có thể cải thiện rất tốt.
Nhưng điều khiến tôi nhớ mãi là lời chuyên gia nói: “Sự thay đổi của cha mẹ sẽ quyết định rất nhiều đến quá trình hồi phục của trẻ.” Câu nói ấy khiến tôi hiểu rằng hành trình này không chỉ là hành trình giúp con thay đổi, mà còn là hành trình để người mẹ học lại cách đồng hành cùng nỗi lo của con.
Trước đây, mỗi lần con hỏi: “Mẹ ơi, con làm đúng chưa?” tôi sẽ trả lời ngay để con yên tâm. Tôi tưởng như vậy là đang giúp con. Nhưng thực ra, điều đó lại vô tình khiến con phụ thuộc vào sự trấn an. Sau khi được hướng dẫn, tôi bắt đầu thay đổi cách phản hồi. Thay vì trả lời ngay, tôi hỏi lại: “Theo con thì sao?” Nghe thì rất đơn giản, nhưng với một người mẹ luôn muốn con hết lo ngay lập tức, đó là điều không hề dễ.
Ban đầu, con rất khó chịu vì con muốn một câu trả lời chắc chắn. Con muốn được xác nhận ngay rằng mọi thứ đều ổn. Nhưng rồi dần dần, con bắt đầu học cách tự nhìn lại suy nghĩ của mình, phân biệt giữa nỗi sợ và thực tế, bớt phụ thuộc vào việc người lớn xác nhận liên tục. Đó là bước đầu tiên giúp con học cách tự kiểm soát nỗi lo, thay vì để nỗi lo kiểm soát mình.
Sự thay đổi không đến trong vài ngày. Có những ngày con vẫn hỏi lại nhiều lần, vẫn kiểm tra đồ vật, vẫn lo lắng về những điều rất nhỏ. Có những lúc tôi tưởng như mọi cố gắng đều không có kết quả. Nhưng rồi theo thời gian, những hành vi ấy bắt đầu giảm dần. Con kiểm tra ít lần hơn. Con bớt phụ thuộc vào sự trấn an. Con bình tĩnh hơn khi mắc lỗi. Điều khiến tôi hạnh phúc nhất là khi con nói: “Con nghĩ con có thể thử không kiểm tra lại nữa.” Đó chỉ là một câu nói rất nhỏ, nhưng với tôi, đó là một bước tiến rất lớn. Bởi vì đằng sau câu nói ấy là sự nỗ lực của con, là sự kiên nhẫn của gia đình và là cả một quá trình dài học cách không để nỗi sợ dẫn dắt hành vi.
Rối loạn lo âu kèm ám ảnh cưỡng chế nhẹ không thể biến mất trong một sớm một chiều. Đó là cả một quá trình để trẻ học cách hiểu suy nghĩ của mình, đối diện với nỗi lo, chấp nhận cảm giác không chắc chắn và không để nỗi sợ điều khiển hành vi. Trong hành trình ấy, điều trẻ cần nhất không phải là một cha mẹ lúc nào cũng cố làm cho con hết lo ngay lập tức, mà là một cha mẹ đủ kiên định và đủ bình tĩnh. Kiên định không có nghĩa là lạnh lùng. Kiên định nghĩa là không la mắng khi con lo lắng, không chiều theo mọi nỗi sợ của con, không trả lời trấn an vô điều kiện mỗi lần con hoang mang và không bỏ cuộc khi tiến triển còn chậm. Bởi vì điều giúp trẻ vượt qua lo âu không phải là phép màu. Đó là sự đồng hành bền bỉ của gia đình, là cách phản ứng đúng đắn của người lớn và là một môi trường đủ an toàn để con tập đối diện với nỗi sợ của mình.
Nhìn lại hành trình đã qua, tôi nhận ra một điều rất rõ: trước đây tôi luôn cố sửa hành vi của con, nhưng khi hiểu rõ hơn, tôi bắt đầu học cách hiểu cảm xúc của con. Và khi cha mẹ thay đổi cách nhìn, trẻ cũng cảm thấy an toàn hơn. Con biết rằng nỗi lo của mình được lắng nghe, mình không bị phán xét, không bị xem là phiền phức hay quá đáng, và luôn có người ở bên khi cần. Đó chính là nền tảng quan trọng để trẻ dần vượt qua lo âu. Bởi vì với trẻ, điều chữa lành không chỉ là phương pháp. Mà còn là cảm giác rằng: “Con không phải chiến đấu một mình.”
Nếu con bạn đang có những biểu hiện như kiểm tra đồ vật nhiều lần, rửa tay quá mức, hỏi đi hỏi lại để được trấn an, lo lắng về những điều rất nhỏ, không thể yên tâm nếu chưa xác nhận nhiều lần hoặc khó ngủ vì sợ một điều xấu có thể xảy ra, đừng vội trách con. Rất có thể, con đang cố gắng kiểm soát một nỗi lo mà chính con cũng chưa hiểu rõ. Nếu những biểu hiện ấy kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng đến việc học, giấc ngủ, sinh hoạt hằng ngày hoặc khiến cả gia đình luôn trong trạng thái căng thẳng, cha mẹ nên tìm đến sự hỗ trợ của chuyên gia càng sớm càng tốt. Can thiệp sớm không phải là gắn nhãn cho con, mà là để hiểu con đúng hơn và giúp con đúng cách hơn.
Và nếu hôm nay bạn cũng đang mệt mỏi vì con cứ hỏi đi hỏi lại, kiểm tra đi kiểm tra lại, sợ những điều tưởng như rất nhỏ hoặc luôn cần được xác nhận rằng “mọi thứ đều ổn”, xin đừng vội nghĩ rằng con đang bướng bỉnh, phiền phức hay cố tình làm quá. Rất có thể, con đang cố gắng chống chọi với một nỗi lo rất lớn trong thế giới bên trong của mình. Điều quan trọng nhất không phải là làm cho nỗi lo của con biến mất ngay lập tức. Mà là giúp con học cách hiểu cảm xúc của mình, nhận diện nỗi sợ, đối diện với sự không chắc chắn và từng bước kiểm soát lo âu. Và trong hành trình đó, sự kiên định của cha mẹ chính là điểm tựa lớn nhất của trẻ.