Có những đứa trẻ không thiếu điều kiện sống, không thiếu sự đầu tư của gia đình, nhưng lại dần trở nên khó hòa hợp với xã hội, dễ chống đối và cực đoan trong cách nhìn nhận vấn đề.
Điều khiến nhiều cha mẹ bối rối là tình trạng này xuất hiện ở cả hai kiểu nuôi dạy tưởng chừng đối lập, một bên quá khuôn phép và một bên quá tự do.
Nhưng thực tế còn một yếu tố âm thầm thúc đẩy mạnh mẽ hơn mà nhiều người không nhận ra.
Đó là những chương trình đào tạo không đi từ nền tảng mà thiên về khơi dậy cảm xúc và khẩu hiệu.
Khi những yếu tố này kết hợp với nền tảng nuôi dạy thiếu cân bằng, phản kháng xã hội không còn là hiện tượng cá biệt mà trở thành hệ quả dễ hiểu.
Ở một phía, những đứa trẻ lớn lên trong môi trường kỷ luật cao thường học được cách tuân thủ nhưng lại thiếu linh hoạt nội tại.
Khi mọi hành vi đều bị kiểm soát và mọi sai sót đều bị chỉnh sửa, hệ thần kinh dần gắn cảm giác an toàn với sự kiểm soát chặt chẽ.
Áp lực tích tụ theo thời gian khiến trẻ có thể trở nên cứng nhắc, sợ sai hoặc phản kháng theo cách bị dồn nén.
Đến một thời điểm nhất định, sự phản kháng ấy không còn âm thầm mà bùng phát thành chống đối rõ rệt với các chuẩn mực xung quanh.
Ở phía ngược lại, những đứa trẻ được nuôi dạy theo hướng đề cao tự do nhưng thiếu giới hạn rõ ràng lại dễ mất khả năng tự điều chỉnh.
Khi quen với việc được lựa chọn theo ý mình và được đáp ứng nhanh nhu cầu, hệ thần kinh dần ưu tiên những kích thích tức thời.
Khi phải đối diện với các nguyên tắc chung của xã hội, trẻ dễ cảm thấy bị ép buộc và phản ứng lại một cách mạnh mẽ.
Hai con đường tưởng chừng trái ngược nhưng lại gặp nhau ở một điểm chung, đó là sự mất cân bằng trong khả năng tự điều chỉnh.
Một bên phụ thuộc vào kiểm soát bên ngoài, một bên thiếu nền tảng kiểm soát bên trong. Khi không có sự cân bằng này, phản kháng trở thành phản ứng tự nhiên khi trẻ bước vào môi trường có yêu cầu thực tế.
Bên cạnh đó, một yếu tố ngày càng phổ biến đang làm tình trạng này trở nên rõ nét hơn, đó là các chương trình đào tạo thiên về hô hào và kích thích cảm xúc.
Nhiều chương trình tập trung vào việc khơi dậy cá tính, cổ vũ sự khác biệt và thúc đẩy việc thể hiện bản thân, nhưng lại thiếu phần cốt lõi là xây dựng nhận thức và khả năng tự điều chỉnh.
Với những đứa trẻ vốn đã có xu hướng mất cân bằng, các thông điệp mang tính tuyệt đối hóa rất dễ bị hiểu lệch.
Trẻ có thể đồng nhất việc chống lại mọi giới hạn với việc khẳng định bản thân, trong khi chưa đủ năng lực để hiểu hệ quả và chịu trách nhiệm cho hành vi của mình.
Với những đứa trẻ từng bị kiểm soát quá mức, các thông điệp giải phóng cảm xúc lại dễ trở thành yếu tố kích hoạt khiến sự dồn nén bùng phát nhanh hơn, nhưng không đi kèm khả năng xử lý.
Điều này khiến phản kháng không còn là biểu hiện nhất thời mà trở thành cách phản ứng lặp lại.
Điểm hạn chế của những chương trình này không nằm ở việc truyền cảm hứng, mà nằm ở chỗ thiếu chiều sâu nền tảng.
Khi chỉ dừng ở việc tạo động lực mà không xây dựng năng lực, trẻ được cung cấp cách nói và cảm xúc để phản kháng nhưng lại thiếu khả năng để trưởng thành.
Trong khi đó, não bộ của trẻ cần một quá trình phát triển cân bằng. Nếu liên tục bị kích thích bởi cảm xúc mạnh hoặc phần thưởng nhanh, khả năng tập trung, kiên trì và chịu trách nhiệm sẽ dần suy giảm.
Khi phải đối diện với những yêu cầu thực tế đòi hỏi nỗ lực và kỷ luật, phản kháng trở thành phản ứng dễ xảy ra.
Thực tế, trẻ trước hết là một hệ thần kinh đang học cách vận hành cân bằng giữa tự do và giới hạn.
Nếu cha mẹ lệch về một phía, hoặc môi trường xung quanh liên tục cung cấp những thông điệp cảm tính thiếu nền tảng, thì sự lệch hướng sẽ ngày càng rõ rệt.
Phản kháng khi đó không còn là lựa chọn mà trở thành phản ứng quen thuộc để trẻ tự bảo vệ mình trước những điều mà các em chưa đủ khả năng hiểu và điều chỉnh.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là cho con tiếp cận bao nhiêu phương pháp hay chương trình, mà là chọn đúng cách tiếp cận có nền tảng.
Một quá trình giáo dục có giá trị cần giúp trẻ hiểu bản thân, hình thành khả năng tự điều chỉnh và biết chịu trách nhiệm với hành vi của mình.
Chỉ khi đi từ nền tảng như vậy, đứa trẻ mới không cần phản kháng để khẳng định mình, mà có thể trưởng thành vững vàng trong chính môi trường xã hội mà mình đang sống.
Góc tiếp cận thực tế
2 đứa trẻ. Nam 17 tuổi, Nữ 23 tuổi cùng 1 khuynh hướng Rối loạn TT của dạng phản kháng xã hội.
Nhưng 1 đứa do bị vô tình ép phát triển ngược hệ thần kinh nền OCD và 1 đứa thì vô tình bị “cổ súy” phát triển tự do hệ thần kinh nền ADHD.
Cả 2 bà mẹ đã cho con đi khắp mọi nơi trong vài năm, thậm chí không ngại đi học đủ mọi lớp hội nhóm chỉ vì con, thậm chí đầu tư cho cả con học cũng các lớp chỉ tự do + hô hào nên càng đẩy mạnh hơn vấn để bất ổn của con.
Cha mẹ Việt rất cần sự tỉnh táo khi cần nhớ ” Các con vẫn là đứa trẻ đang học để có nhận thức đúng trước khi để chúng bị đào tạo hô hào khẩu hiệu sáo rỗng”. Và Dopamine cũng cần có kiểm soát nếu không thì hệ thần kinh sẽ quá tải