Có một giai đoạn, tôi nhận ra con mình dường như không còn sống trọn vẹn trong hiện tại. Mỗi ngày của con không bắt đầu bằng sự háo hức đến trường, cũng không phải là những câu chuyện ngây ngô của tuổi nhỏ, mà bắt đầu bằng những câu hỏi đầy lo lắng. “Mẹ ơi, nếu hôm nay con làm bài sai thì sao?”, “Nếu cô giáo gọi mà con không trả lời được thì sao?”, “Nếu các bạn cười con thì sao?”. Ban đầu, những câu hỏi ấy nghe qua tưởng như rất bình thường. Bất kỳ đứa trẻ nào cũng có thể từng lo lắng như thế đôi ba lần. Nhưng khi những câu hỏi ấy lặp lại mỗi ngày, với một mức độ căng thẳng ngày càng rõ hơn, tôi mới bắt đầu hiểu rằng con không chỉ đơn giản là cẩn thận hay nhạy cảm. Con đang lo lắng về những điều chưa xảy ra, và điều khiến tôi đau lòng nhất là mỗi ngày trôi qua, trong đầu con lại xuất hiện thêm một nỗi sợ mới.
Lúc đầu, nỗi lo của con chỉ xoay quanh chuyện học tập. Trước mỗi bài kiểm tra, con thường hỏi tôi với ánh mắt đầy bất an: “Nếu con quên bài thì sao?”. Tôi nghĩ đó là tâm lý bình thường của một đứa trẻ có trách nhiệm. Nhưng rồi, những lo lắng ấy không còn dừng lại ở chuyện học nữa. Con bắt đầu sợ nói sai trước lớp, sợ làm bạn buồn, sợ bị cô giáo nhắc nhở, sợ làm điều gì đó không hoàn hảo. Có lần, khi đang ngồi làm bài tập, con bỗng ngẩng lên hỏi tôi: “Mẹ ơi, nếu con thi trượt cấp 3 thì sao?”. Tôi chết lặng trong vài giây. Con mới chỉ học tiểu học, nhưng trong đầu con đã tồn tại những kịch bản thất bại của nhiều năm sau. Khi đó, tôi mới thật sự hiểu rằng trẻ lo lắng quá mức không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng những cơn hoảng loạn rõ ràng. Đôi khi, nó âm thầm đến bằng những câu hỏi lặp đi lặp lại, bằng những nỗi sợ không có thật nhưng lại khiến trẻ mệt mỏi mỗi ngày.
Có một điều trước đây tôi không hiểu, và có lẽ rất nhiều cha mẹ cũng từng nhầm lẫn như tôi. Đó là: dù những điều con lo chưa từng xảy ra, nhưng cảm giác lo lắng của con lại hoàn toàn là thật. Có tối trước giờ ngủ, con quay sang hỏi tôi: “Nếu tối nay con không ngủ được thì sao?”. Tôi mỉm cười và nói: “Nhưng con vẫn ngủ ngon mà.” Con im lặng một lúc rồi đáp rất nhỏ: “Con sợ lỡ như xảy ra.” Câu trả lời ấy khiến tôi nhận ra rằng trong đầu con, những điều “lỡ như” đó không còn là giả định nữa. Chúng đã trở thành một mối nguy thật sự. Đó cũng là lúc tôi bắt đầu hiểu sâu hơn về rối loạn lo âu ở trẻ em – khi não bộ của trẻ liên tục cảnh báo về những điều chưa xảy ra, khiến trẻ sống trong trạng thái chờ đợi một nguy cơ vô hình.
Giống như rất nhiều cha mẹ khác, phản ứng đầu tiên của tôi là cố gắng dập tắt nỗi lo của con càng nhanh càng tốt. Tôi thường nói với con: “Đừng nghĩ linh tinh nữa”, “Chuyện đó chưa xảy ra mà”, “Có gì đâu mà phải lo”. Tôi thật lòng tin rằng chỉ cần trấn an vài câu, con sẽ ổn. Nhưng không. Con vẫn tiếp tục hỏi: “Nhưng nếu xảy ra thì sao hả mẹ?”. Mỗi lần như vậy, tôi vừa thương con, vừa mệt mỏi, vừa bất lực. Có lúc tôi đã tự hỏi: có phải con quá nhạy cảm? Có phải con thiếu tự tin? Hay con đang làm mọi thứ nghiêm trọng hóa lên? Những suy nghĩ ấy khiến tôi day dứt rất nhiều, bởi tôi biết con đang khổ sở, nhưng tôi lại không biết cách giúp con đúng.
Rồi tôi nhận ra một sự thật rất đau lòng: rối loạn lo âu ở trẻ không chỉ ảnh hưởng đến trẻ, mà còn âm thầm lan sang cả gia đình. Tôi bắt đầu để ý đến từng biểu hiện nhỏ của con – khi con hỏi đi hỏi lại một câu, khi con kiểm tra bài tập nhiều lần, khi con lo lắng trước những việc rất bình thường. Nhìn những đứa trẻ khác vô tư chạy nhảy, còn con mình lại sống trong những vòng lặp suy nghĩ, tôi không khỏi chạnh lòng. Có những đêm, khi con đã ngủ, tôi vẫn nằm thao thức tự hỏi: “Liệu con mình có đang gặp vấn đề tâm lý không?”. Nhưng rồi, giống như nhiều cha mẹ, tôi lại tự trấn an mình: “Chắc con lớn lên sẽ ổn thôi.” Chỉ đến khi thấy nỗi lo của con ngày một dày đặc hơn, tôi mới đủ can đảm để thừa nhận rằng mình không thể tiếp tục chờ đợi nữa.
Bước ngoặt thực sự bắt đầu khi tôi quyết định tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em. Thú thật, ban đầu tôi rất ngại. Tôi sợ rằng việc đưa con đi gặp chuyên gia đồng nghĩa với việc con mình đang có vấn đề nghiêm trọng. Tôi sợ người khác đánh giá. Tôi sợ cả cảm giác mình đã bỏ lỡ điều gì đó quá lâu. Nhưng rồi, sau khi nghe chuyên gia phân tích, tôi mới hiểu một điều vô cùng quan trọng: con không phải là một đứa trẻ yếu đuối. Con chỉ đang mắc kẹt trong một vòng lặp lo âu mà chính con cũng không biết cách thoát ra. Chuyên gia giải thích rằng nhiều trẻ có xu hướng tưởng tượng trước những tình huống xấu nhất, và não bộ của trẻ phản ứng với những suy nghĩ ấy như thể nguy hiểm đang thật sự xảy ra, dù thực tế chưa có gì cả. Khoảnh khắc ấy, tôi mới nhận ra con không hề “nghĩ linh tinh”. Con không kiểm soát được những suy nghĩ đó. Và điều con cần không phải là bị ép ngừng nghĩ, mà là được giúp đỡ đúng cách để hiểu và quản lý nỗi lo của mình.
Sau khi hiểu rõ hơn về dấu hiệu lo âu ở trẻ, tôi cũng nhận ra rằng chính mình cần thay đổi trước tiên. Trước đây, mỗi khi con lo lắng, tôi luôn cố gắng dập tắt nỗi sợ ngay lập tức bằng những câu như “Không sao đâu”, “Con làm được mà”, “Chuyện đó sẽ không xảy ra”. Tôi nghĩ đó là cách tốt nhất để bảo vệ con. Nhưng rồi tôi được biết rằng trấn an quá nhiều đôi khi lại khiến lo âu mạnh hơn. Bởi khi cha mẹ liên tục trả lời và đảm bảo mọi thứ ổn, não của trẻ sẽ vô thức học rằng: “Đây chắc là chuyện rất nguy hiểm nên mình mới phải hỏi đi hỏi lại như vậy.” Từ đó, trẻ ngày càng phụ thuộc vào lời khẳng định của cha mẹ để cảm thấy an toàn. Và vòng lặp lo âu cứ thế tiếp tục.
Thay vì vội vàng trấn an, tôi bắt đầu học cách đồng hành khác đi. Khi con hỏi: “Nếu con làm sai thì sao?”, thay vì trả lời ngay, tôi nhẹ nhàng hỏi lại: “Con nghĩ điều tệ nhất có thể xảy ra là gì?”. Chúng tôi cùng nhau nói về tình huống đó, cùng bóc tách xem đâu là suy nghĩ, đâu là sự thật. Dần dần, con bắt đầu hiểu rằng không phải mọi điều xuất hiện trong đầu đều là thật. Có những nỗi sợ chỉ là dự đoán. Có những kịch bản chỉ là tưởng tượng. Và khi con học được cách phân biệt giữa cảm giác lo lắng với thực tế đang diễn ra, con bắt đầu có khoảng cách với nỗi sợ của mình. Đó cũng là một bước rất quan trọng trong hành trình giúp trẻ vượt qua rối loạn lo âu ở trẻ em.
Sự thay đổi không đến ngay lập tức. Có những ngày con vẫn lo lắng nhiều, vẫn hỏi lại những câu cũ, vẫn tưởng tượng ra những tình huống xấu. Nhưng rồi, từng chút một, tôi bắt đầu thấy những dấu hiệu rất đáng quý. Con ít hỏi đi hỏi lại một câu hơn. Con chấp nhận sai sót dễ dàng hơn. Con bắt đầu tự nói: “Chắc con đang lo quá thôi.” Đối với nhiều người, đó có thể chỉ là những thay đổi rất nhỏ. Nhưng với tôi, đó là cả một bước tiến dài. Bởi điều đó có nghĩa là con không còn hoàn toàn bị cuốn theo nỗi sợ nữa. Con đang dần học được cách nhận diện nó, gọi tên nó và bước lùi lại khỏi nó.
Điều lớn nhất mà hành trình này dạy tôi không phải là làm sao để xóa bỏ hoàn toàn lo âu của con, mà là làm sao để trở thành một điểm tựa đủ ổn định cho con. Bởi hành trình giúp trẻ vượt qua lo âu chưa bao giờ là một con đường ngắn. Sẽ có những ngày con quay lại với những nỗi sợ cũ. Sẽ có những ngày con lại hỏi đi hỏi lại. Sẽ có những ngày một nỗi lo mới xuất hiện và cha mẹ cảm thấy như mọi nỗ lực đang quay về vạch xuất phát. Nhưng điều quan trọng nhất là sự kiên định của cha mẹ. Khi cha mẹ hiểu vấn đề, kiên nhẫn và đồng hành đúng cách, trẻ sẽ dần học được cách quản lý nỗi lo của mình. Không phải để trở thành một đứa trẻ không bao giờ sợ hãi, mà để trở thành một đứa trẻ biết rằng nỗi sợ không thể quyết định cuộc sống của mình.
Nếu con bạn cũng thường xuyên lo lắng về những điều chưa xảy ra, hay tưởng tượng ra những tình huống tồi tệ, liên tục cần được trấn an, hỏi đi hỏi lại cùng một vấn đề, thì xin đừng vội nghĩ rằng con yếu đuối hay “làm quá”. Rất có thể con đang trải qua những biểu hiện của rối loạn lo âu ở trẻ em mà nhiều người lớn dễ bỏ qua. Điều quan trọng nhất không phải là ép con ngừng suy nghĩ, mà là giúp con hiểu những gì đang diễn ra trong đầu mình và học cách kiểm soát nó. Và đôi khi, bước ngoặt lớn nhất trong hành trình này không nằm ở việc cha mẹ cố gắng mạnh mẽ thêm bao nhiêu, mà nằm ở khoảnh khắc cha mẹ dám tìm đến sự hỗ trợ từ chuyên gia.
Con tôi bây giờ vẫn đôi lúc lo lắng. Nhưng con đã bắt đầu nói những câu khác trước. Có lần, trước một bài kiểm tra, con nhìn tôi rồi nói: “Con hơi lo… nhưng chắc con làm được.” Chỉ một câu nói ấy thôi cũng đủ khiến tôi lặng người. Bởi tôi hiểu rằng con không cần trở thành một đứa trẻ không bao giờ sợ hãi. Con chỉ cần học được rằng nỗi sợ là một cảm xúc, không phải là người điều khiển cuộc sống của mình. Và với tư cách là cha mẹ, tôi cũng hiểu ra rằng điều quan trọng nhất không phải là xóa sạch mọi nỗi lo cho con, mà là ở bên con đủ lâu, đủ vững vàng, đủ kiên nhẫn để một ngày nào đó, chính con sẽ tự bước qua nỗi sợ của mình.